مصرف بیش از اندازه قند و شکر سالهاست بهعنوان یکی از عوامل اصلی ابتلا به چاقی، دیابت و بیماریهای قلبی شناخته میشود، اما شواهد علمی جدید نشان میدهد این ماده شیرین میتواند آثار قابلتوجهی بر عملکرد مغز و حافظه نیز بر جای بگذارد؛ آثاری که حتی با اصلاح رژیم غذایی نیز ممکن است بهطور کامل جبران نشوند.
به گزارش سیناپرس، علاقه انسان به طعم شیرین، ریشه در روند تکامل دارد. اجداد شکارچی-گردآورنده ما برای تأمین انرژی مورد نیاز بدن به مواد غذایی شیرین و پرکالری وابسته بودند، اما امروزه دسترسی آسان به انواع نوشیدنیها، تنقلات و غذاهای فرآوریشده حاوی قندهای افزوده، این مزیت تکاملی را به یکی از چالشهای سلامت عمومی تبدیل کرده است.
نتایج یک مرور سیستماتیک و فراتحلیل که دادههای ۲۷ مطالعه پیشبالینی روی موشها و سایر جوندگان را بررسی کرده، نشان میدهد جایگزین کردن رژیم غذایی ناسالم با یک رژیم سالم، اگرچه موجب بهبود بخشی از اختلالات حافظه میشود، اما عملکرد شناختی حیوانات هرگز به سطح گروهی که از ابتدا رژیم غذایی سالم داشتند، بازنمیگردد.
سیمونه رن (Simone Rehn)، روانشناس زیستی دانشگاه سیدنی و سرپرست این پژوهش، در اینباره گفت: «بهبود کیفیت رژیم غذایی میتواند عملکرد حافظه را تقویت کند، اما این بهبود کامل نیست و برخی اثرات ناشی از مصرف طولانیمدت غذاهای پرچرب و پرشکر همچنان باقی میمانند.»
شکر؛ متهم اصلی آسیبهای شناختی
پژوهشگران دریافتند حیواناتی که رژیم غذایی پرچرب داشتند، پس از تغییر الگوی تغذیه، بهبود بیشتری در حافظه نشان دادند؛ در مقابل، در گروههایی که رژیم غذایی سرشار از شکر مصرف کرده بودند، نشانههای بازیابی بسیار محدودتر بود. این یافته احتمال نقش پررنگتر قندهای افزوده در ایجاد آسیبهای پایدار مغزی را تقویت میکند.
به گفته محققان، این آسیبها عمدتاً با تغییرات ایجادشده در هیپوکامپ، بخشی از مغز که مسئول حافظه، یادگیری و جهتیابی فضایی است، ارتباط دارد. مطالعات تصویربرداری مغزی در انسان نیز پیشتر نشان دادهاند رژیمهای غذایی سرشار از قند و چربی با کاهش حجم و عملکرد این ناحیه همراه هستند.
شواهد جدید چه میگویند؟
در سالهای اخیر تحقیقات متعددی ارتباط میان مصرف زیاد قندهای افزوده و کاهش عملکرد شناختی را تأیید کردهاند. بررسیهای انجامشده نشان میدهد مصرف مداوم نوشیدنیهای شیرین و خوراکیهای فرآوریشده میتواند باعث افزایش التهاب مزمن در مغز، اختلال در عملکرد سلولهای عصبی و کاهش توانایی مغز برای ایجاد ارتباطات جدید میان نورونها شود.
پژوهشگران همچنین معتقدند مصرف زیاد شکر با کاهش تولید پروتئین BDNF (عامل نوروتروفیک مشتق از مغز) همراه است؛ پروتئینی که نقش کلیدی در یادگیری، شکلگیری خاطرات جدید و حفظ سلامت نورونها ایفا میکند. کاهش این پروتئین میتواند روند پیری مغز را تسریع کرده و احتمال ابتلا به بیماریهای تحلیلبرنده عصبی از جمله آلزایمر را افزایش دهد.
از سوی دیگر، مطالعات جدید نشان دادهاند رژیمهای غذایی پرشکر تعادل باکتریهای مفید روده را نیز برهم میزنند. این تغییرات از طریق محور «روده–مغز» میتوانند بر خلقوخو، تمرکز و عملکرد شناختی تأثیر منفی بگذارند؛ موضوعی که در سالهای اخیر توجه بسیاری از دانشمندان علوم اعصاب را به خود جلب کرده است.
مصرف شکر در جهان رو به افزایش است
بر اساس گزارشهای بینالمللی، میزان مصرف قندهای افزوده در بسیاری از کشورها همچنان بالاتر از حد توصیهشده است. بخش عمده این قند از نوشابهها، نوشیدنیهای انرژیزا، آبمیوههای صنعتی، کیک، بیسکویت، غلات صبحانه شیرین و انواع سسهای آماده تأمین میشود؛ محصولاتی که بسیاری از مصرفکنندگان از میزان بالای شکر موجود در آنها آگاه نیستند.
سازمان جهانی بهداشت (WHO) توصیه میکند قندهای افزوده کمتر از ۱۰ درصد انرژی روزانه را تشکیل دهند و برای برخورداری از مزایای بیشتر، این میزان به کمتر از پنج درصد کالری روزانه، معادل حدود ۲۵ گرم یا ۶ قاشق چایخوری در روز برای یک فرد بزرگسال، کاهش یابد.
آیا باید شکر را بهطور کامل حذف کنیم؟
متخصصان تأکید میکنند حذف کامل شکر از رژیم غذایی ضرورتی ندارد، زیرا بخشی از قند مورد نیاز بدن بهطور طبیعی از طریق میوهها، سبزیجات، لبنیات و غلات تأمین میشود. آنچه اهمیت دارد، کاهش مصرف قندهای افزوده در نوشیدنیها و محصولات فرآوریشده است.
کارشناسان توصیه میکنند جایگزین کردن نوشیدنیهای شیرین با آب، مصرف بیشتر میوه و سبزیجات، افزایش دریافت غلات کامل، مغزها و ماهیهای چرب و انجام فعالیت بدنی منظم، میتواند علاوه بر کاهش خطر بیماریهای متابولیک، به حفظ سلامت مغز و عملکرد حافظه نیز کمک کند.
نتایج این پژوهش در تازهترین شماره مجله تخصصی Nutritional Neuroscience منتشر شده و پژوهشگران معتقدند هرچند اصلاح رژیم غذایی اقدامی مؤثر برای بهبود سلامت مغز است، اما بهترین راهکار، پیشگیری از آسیب از طریق محدود کردن مصرف قندهای افزوده از سالهای نخست زندگی است.
