قطر اکنون جایی برای آزمایش نسلهای جدیدی از فناوریهای فوتبالی است؛ تکنولوژیهایی که آثار آنها در جام جهانی امسال به وضوح قابل لمس بود.
برای تماشاگران معمولی فوتبال، شاید بازی همان حال و هوای همیشگی را داشته باشد؛ همان زمین سبز، ۲۲ بازیکن، یک داور و همان ریتم آشنای بازی که در طول ۹۰ دقیقه در جریان است.
اما تغییرات اصلی، تنها زمانی به چشم میآیند که به لایههای زیرین این ظاهر آشنا نگاه کنید. آنچه به عنوان یک مسابقه سنتی به نظر میرسد، اکنون توسط لایههایی از سیستمهای ردیابی، تحلیلهای خودکار و دادههای لحظهای (Real-time) پشتیبانی میشود که بیسروصدا در پسزمینه کار میکنند.
بسیاری از فناوریهایی که اکنون پایه و اساس جام جهانی ۲۰۲۶ فیفا را تشکیل میدهند — از توپهای متصل به حسگر گرفته تا بازسازی دیجیتالی صحنههای بحثبرانگیز — همگی برای نخستین بار در زمینهای قطر مورد آزمایش قرار گرفتند. هدف از تمام این اقدامات، پاسخگویی سریعتر به قدیمیترین پرسشهای فوتبال است: آیا توپ از خط دروازه رد شد؟ آیا توپ از زمین خارج شد؟ آیا بازیکن در منطقه آفساید بود؟
ثانی الزراع، مدیر اجرایی کمیته عالی تحویل و میراث قطر (کمیتهای که در سال ۲۰۱۱ برای نظارت بر توسعه زیرساختهای جام جهانی ۲۰۲۲ تشکیل شد) در این رابطه میگوید:
«نوآوری، محور اصلی پیشنهاد قطر برای میزبانی جام جهانی و آمادهسازیهای پس از آن بود. از زمان برگزاری جام اعراب فیفا در سال ۲۰۲۱، ما فراتر از میزبانی بزرگترین مسابقات فوتبال عمل کردهایم؛ ما به شکلدهی نحوه بازی، داوری و تجربه این ورزش کمک کردهایم.»
نادیده گرفتن این روند دشوار است. از سال ۲۰۲۱، زمانی که چندین سیستم برای نخستین بار در مقیاس وسیع در جام اعراب فیفا با یکدیگر آزمایش شدند، شمار فزایندهای از نوآوریهای فناورانه فیفا در ابتدا از ایستگاه قطر عبور کردهاند. با تداوم میزبانی این کشور از تورنمنتهای بزرگ فوتبال، قطر اکنون بیش از همیشه به مکانی تبدیل شده که نوآوریها پیش از رسیدن به عرصه جهانی، در شرایط واقعی مسابقات در آنجا آزمایش میشوند.
ردیابی نوری بازیکنان (Optical Player Tracking)
از جمله فناوریهای آزمایششده در قطر، ردیابی نوری بازیکنان بود؛ شبکهای از دوربینهای با دقت بالا در ورزشگاهها که حرکات هر بازیکن را دهها بار در ثانیه و با دقت سانتیمتری ثبت میکنند. این دوربینها که عمدتا از دید هواداران پنهان هستند، خیلی زود به پایه و اساس فناوریهایی تبدیل شدهاند که روی برخی از مهمترین تصمیمات فوتبال در بزرگترین صحنه جهانی تأثیر گذاشتند.
فناوری توپ متصل (Connected Ball Technology)
یکی از قدیمیترین و در عین حال سادهترین بحثها در فوتبال این است: پاس دقیقا در چه لحظهای ارسال شد؟
برای پاسخ به این پرسش، فیفا یک توپ متصل را معرفی کرد که به حسگری معلق در مرکز خود مجهز است. شرکت آدیداس (Adidas) پیش از معرفی رسمی توپ الرحله (Al Rihla) در جام جهانی ۲۰۲۲ قطر، این فناوری را ابتدا در مسابقات جام اعراب فیفا آزمایش کرده بود.
هواداران خیلی زود تأثیر این فناوری را دیدند. زمانی که گل زودهنگام اکوادور مقابل قطر در اولین بازی مسابقات مردود اعلام شد، این تصمیم بر پایه سیستمی گرفته شد که میتوانست لحظه دقیق ارسال توپ را تشخیص دهد. فناوری توپ متصل در ترکیب با ردیابی بازیکنان مبتنی بر هوش مصنوعی، کمک کرد تا بررسیهای طولانیمدت صحنههای آفساید، به تصمیماتی در کسری از ثانیه (میلیثانیه) تبدیل شوند.
اپلیکیشن بازیکنان فیفا (The FIFA Player App)
در همان سال 2022، شاهد عرضه اولیه یک لایه دیجیتال جدید برای بازیکنان نیز بودیم. اپلیکیشن بازیکنان فیفا این امکان را به ورزشکاران میداد که اغلب تنها چند دقیقه پس از سوت پایان بازی، مستقیما به دادههای عملکرد خود شامل نقشههای حرارتی موقعیت (Heat maps)، خروجی فیزیکی و اقدامات تاکتیکی دسترسی داشته باشند.
این اپلیکیشن که با همکاری فیفپرو (FIFPRO – سازمان نماینده جهانی فوتبالیستهای حرفهای) ساخته شده، نشاندهنده یک تغییر ظریف بود: تجزیه و تحلیل عملکرد دیگر تنها مختص به کادر مربیگری نبود، بلکه در حال تبدیل شدن به بخشی از تجربه خود بازیکنان بود.
کمکداور ویدیویی (VAR) و فناوری خط دروازه
با شروع جام جهانی ۲۰۲۲، بسیاری از این سیستمها از مرحله آزمایش عبور کرده بودند. فناوری آفساید نیمهخودکار به یکی از نوآوریهای شاخص این مسابقات تبدیل شد و تصمیماتی را که زمانی دقایقی طول میکشیدند، به اعلامهایی تقریبا آنی تبدیل کرد. توپ متصل نیز با همراه داشتن حسگر اینرسی در مرکز خود، به تایید لمس توپ و بالا بردن دقت تمام لحظات کلیدی که به بررسیهای سیستم کمکداور ویدیویی (VAR) ارجاع میشدند، کمک شایانی کرد.
فضاهای اختصاصی تحلیلگران و تبلتهای پخش مجدد، تصاویر ویدیویی زنده و اطلاعات عملکرد بازیکنان را حین برگزاری مسابقات در اختیار کادر فنی قرار میدادند. مربیان به جای صبر کردن تا بین دو نیمه یا سوت پایان بازی، میتوانستند الگوهای بازی را شناسایی کرده و در همان حین که مسابقه در جریان بود، تغییرات و اصلاحات لازم را اعمال کنند.
دوربین متصل به لباس داور (Referee Bodycam)
در سال ۲۰۲۴، به تماشاگران جام بینقارهای فیفا چشماندازی ارائه شد که فوتبال پیش از آن هرگز به معنای واقعی ندیده بود: زاویه دید داور.
یک دوربین متصل به هدست داور به بینندگان اجازه میداد تا خطاها، درگیریها و تصمیمات کلیدی را از نگاه قاضی میدان تجربه کنند. آنچه در ابتدا به عنوان یک آزمایش در قطر آغاز شد، به سرعت به یکی از بحثبرانگیزترین نوآوریهای پخش زنده فوتبال تبدیل گشت و بعدها تأییدیه لازم را برای استفاده گستردهتر در مسابقات دریافت کرد.
تشخیص خروج توپ از زمین (Out-of-Bounds Detection)
تا سال ۲۰۲۵، این اکوسیستم گسترش بیشتری پیدا کرد. در جام بینقارهای فیفا در قطر طی همان سال، سیستم تشخیص خروج توپ از زمین معرفی شد. این سیستم با استفاده از همان زیرساختهای ردیابی تعیین میکرد که آیا توپ در طول جریانهای پیچیده حملات به طور کامل از محیط بازی خارج شده است یا خیر و بدین ترتیب، یکی دیگر از نقاط ابهامآمیز از تفسیرهای VAR حذف شد.
بازسازی سهبعدی در لحظه (Real-Time 3D Re-Creation)
در جام جهانی امسال همچنین از قابلیت بازسازی سهبعدی در لحظه رونمایی شد که اتفاقات بازی را به مدلهای مجازی تبدیل میکرد تا داوران و مخاطبان تلویزیونی به طور یکسان قادر به تماشای آن باشند. در این روش، به جای پخش مجدد و ثابت تصاویر، امکان بررسی تصمیمات در یک بستر فضایی فراهم شد؛ گویی صحنه مسابقه به صورت سهبعدی در فضا بازسازی شده است.
سیستم پشتیبانی ویدیویی (Video Support System)
همه مسابقات زیرساختهای لازم برای پشتیبانی کامل از سیستم VAR را ندارند. فیفا با درک این واقعیت، از جام جهانی فوتبال زیر ۱۷ سال ۲۰۲۵ در قطر برای آزمایش پشتیبانی ویدیویی استفاده کرد؛ یک سیستم بازبینی سادهسازیشده که برای تورنمنتهایی با منابع و امکانات کمتر طراحی شده است.
این فناوری نشانگر تغییری گستردهتر بود. اکنون هدف دیگر تنها هوشمندتر کردن سطح اول فوتبال نبود، بلکه فیفا در تلاش بود تا ابزارهای مدرن داوری را در تمامی سطوح این ورزش قابلدسترس کند.
مدتها پس از به صدا درآمدن سوت پایان جام جهانی ۲۰۲۲، شاید ماندگارترین میراث فوتبالی قطر نه در قفسه جامهای قهرمانی، بلکه در کدها، دوربینها و حسگرهایی یافت شود که اکنون در ذات خود بازی فوتبال نهادینه شدهاند. باید دید در رقابتهای قارهای و جهانی پیش رو، شاهد رونمایی از چه فناوریهای دیگری خواهیم بود.
