به گزارش سیتنا، جهان دیجیتال یکی از بنیادی‌ترین ویژگی‌های تاریخ بشر را دگرگون کرده است؛ جهانی که کمتر فراموش می‌کند و هر آنچه یک کودک امروز می‌بیند، جست‌وجو می‌کند، می‌نویسد یا حتی اشتباه انجام می‌دهد، ممکن است برای همیشه در حافظه سامانه‌های هوشمند باقی بماند. این تحول، پرسشی عمیق را پیش روی حقوق کودک قرار داده است: آیا کودکان حق دارند از حافظه دائمی سامانه‌های دیجیتال رها شوند؟
محمدمهدی سیدناصری، حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بین‌الملل کودکان، در یادداشتی به این چالش پرداخته است. او می‌گوید: «در طول تاریخ، فراموشی همواره بخشی از طبیعت زندگی انسان بوده است. انسان‌ها اشتباه می‌کردند، تجربه می‌آموختند، رشد می‌کردند و سپس فرصت می‌یافتند گذشته را پشت سر بگذارند. بسیاری از خطاهای دوران کودکی و نوجوانی به مرور زمان در حافظه جامعه محو می‌شد و افراد می‌توانستند با هویتی تازه وارد مراحل جدید زندگی شوند. اما جهان جدید کمتر فراموش می‌کند.»
او تأکید می‌کند که کودکی ذاتاً دوره تغییر، رشد، آزمون و خطاست و کودک موجودی در حال شدن است، نه موجودی کامل و تثبیت‌شده. به همین دلیل، بسیاری از نظام‌های حقوقی جهان میان مسئولیت کیفری کودکان و بزرگسالان تفاوت قائل می‌شوند. اما سؤال اینجاست که آیا سامانه‌های دیجیتال نیز چنین فرصتی را برای کودکان قائل هستند؟
امروزه بسیاری از کودکان از نخستین سال‌های زندگی وارد محیط دیجیتال می‌شوند. پیش از آنکه خواندن و نوشتن را بیاموزند، تصاویرشان در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شود. پیش از آنکه به سن تصمیم‌گیری مستقل برسند، داده‌های رفتاری آنان جمع‌آوری می‌شود. در نتیجه، کودک وارد جهانی می‌شود که در آن گذشته نه‌تنها فراموش نمی‌شود، بلکه دائماً بازتولید و تحلیل می‌شود.
سیدناصری معتقد است این وضعیت مفهوم جدیدی را در حقوق کودک مطرح کرده است که می‌توان آن را «حق بر فراموشی الگوریتمی» نامید. مقصود از این حق، صرفاً حذف اطلاعات از یک پایگاه داده نیست، بلکه ایجاد امکان واقعی برای رهایی کودک از تصویری است که سامانه‌های دیجیتال از او ساخته‌اند. کودک باید بتواند بزرگ شود بدون آنکه اشتباهات، علایق گذرا یا رفتارهای دوران رشد برای همیشه در ساختارهای دیجیتال تثبیت شوند.
یکی از مهم‌ترین خطرات حافظه دائمی دیجیتال آن است که شخصیت کودک را منجمد می‌کند. نوجوانی که در چهارده‌سالگی علایقی خاص داشت، ممکن بود در بیست‌سالگی فردی کاملاً متفاوت باشد. اما سامانه‌های هوشمند بر اساس داده‌های گذشته، الگوهایی از شخصیت افراد می‌سازند و همان الگوها را مبنای پیش‌بینی‌های آینده قرار می‌دهند. در نتیجه، خطر آن وجود دارد که کودک نه بر اساس آنچه می‌تواند بشود، بلکه بر اساس آنچه در گذشته بوده است، شناخته شود.
این مسئله از منظر کرامت انسانی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. کرامت انسان در گرو امکان تغییر، رشد و تحول است. هیچ انسانی نباید برای همیشه در گذشته خود زندانی شود و کودکان بیش از هر گروه دیگری به این آزادی نیاز دارند، زیرا اساس کودکی بر امکان دگرگونی استوار است.
ابعاد روان‌شناختی این مسئله نیز بسیار قابل توجه است. آگاهی از اینکه هر رفتار و هر اشتباه ممکن است برای همیشه ثبت شود، می‌تواند احساس امنیت روانی کودکان را تضعیف کند. کودک برای رشد سالم نیاز دارد محیطی داشته باشد که در آن بتواند آزمایش کند، اشتباه کند و یاد بگیرد. اما اگر بداند هر رفتار او ممکن است برای سال‌ها ذخیره شود، ممکن است به‌تدریج از تجربه‌کردن و ابراز خود بترسد.
سیدناصری در پایان تأکید می‌کند که خانواده‌ها نیز با مسئولیتی جدید مواجه‌اند. بسیاری از والدین بدون توجه به پیامدهای بلندمدت، حجم عظیمی از اطلاعات مربوط به فرزندان خود را در محیط دیجیتال منتشر می‌کنند. تصاویر، ویدئوها، اطلاعات شخصی و جزئیات زندگی کودکان گاه پیش از آنکه خود آنان توان تصمیم‌گیری داشته باشند، در فضای عمومی ثبت می‌شود و پرسش‌های تازه‌ای درباره حدود اختیارات والدین ایجاد می‌کند.
نظام‌های حقوقی جهان نیز هنوز پاسخ کاملی برای این چالش نیافته‌اند. اگرچه در برخی کشورها حق بر فراموش شدن به رسمیت شناخته شده است، اما بیشتر این مقررات برای بزرگسالان طراحی شده‌اند و پاسخگوی پیچیدگی‌های خاص کودکان نیستند. شاید زمان آن فرا رسیده باشد که جامعه جهانی «حق کودکان بر آینده بدون زنجیرهای دیجیتال» را به‌عنوان یکی از حقوق بنیادین نسل جدید به رسمیت بشناسد. فراموشی، برخلاف تصور رایج، نقص حافظه نیست؛ بلکه بخشی از عدالت انسانی است. همان‌گونه که کودکان حق آموزش، سلامت و امنیت دارند، باید حق داشته باشند از اشتباهات دوران رشد عبور کنند و آینده‌ای مستقل از گذشته دیجیتالی خود بسازند.
انتهای پیام
