نوآوری همواره بهعنوان ستون اصلی رقابت اقتصادی شناخته میشود. گزارش تازه شاخص جهانی نوآوری در سال ۲۰۲۵ کشورها را بر اساس توانایی آنها در توسعه پژوهش و کارآفرینی رتبهبندی کرده است. این شاخص با استفاده از دادههای گسترده و معیارهای متنوع، تصویری جامع از وضعیت نوآوری در جهان ارائه میدهد.
شاخص جهانی نوآوری (GII) در سال ۲۰۲۵ نوآوری را صرفاً به دستاوردهای مبتنی بر تحقیق و توسعه محدود نمیکند، بلکه طیف گستردهای از نوآوریها را در بر میگیرد؛ از نوآوریهای تدریجی و غیر پژوهشی گرفته تا نوآوریهای کمهزینه که در شرایط محدودیت منابع نیز امکانپذیر هستند. این شاخص بر پایه دو زیرشاخص اصلی با وزن برابر بنا شده است: «ورودیها» که شامل پنج رکن سرمایهگذاری، سرمایه انسانی، زیرساخت و شرایط توانمندساز است و «خروجیها» که دو رکن دانش و فناوری و همچنین خروجیهای خلاقانه را در بر میگیرد. چارچوب سال ۲۰۲۵ با استفاده از ۷۸ شاخص طراحی شده و نشاندهنده تلاش سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) برای مدرنسازی شیوههای سنجش، بهرهگیری از منابع داده تازه و بازتاب بهتر اکوسیستمهای پیچیده، توزیعشده و دیجیتال نوآوری در جهان است.
اروپا همچنان جایگاه خود را بهعنوان قطب اصلی نوآوری حفظ کرده است. سوئیس برای پانزدهمین سال متوالی در صدر این رتبهبندی قرار دارد و کشورهای سوئد، بریتانیا، فنلاند، هلند و دانمارک نیز در میان ۱۰ کشور برتر دیده میشوند. سوئیس توانسته در تمامی هفت رکن اصلی شاخص در جمع ۱۰ کشور نخست باشد، هرچند تنها در بخش «خروجیهای خلاقانه» موفق به کسب رتبه اول شده است. این عملکرد نشاندهنده توازن و انسجام سیاستهای نوآوری در این کشور است.
ایالات متحده آمریکا نیز سومین کشور نوآور جهان باقی مانده و برای سومین سال پیاپی این جایگاه را حفظ کرده است. آمریکا در دو رکن «پیشرفت بازار» و «پیشرفت کسبوکار» رتبه نخست را دارد، اما در بخش «زیرساخت» تنها در جایگاه سیودوم جهان قرار گرفته است. این بخش شامل سه شاخص کلیدی است: فناوریهای اطلاعات و ارتباطات (رتبه ۹)، زیرساخت عمومی (رتبه ۱۳) و پایداری زیستمحیطی (رتبه ۹۸). دادهها نشان میدهد که ضعف اصلی آمریکا در زمینه پایداری زیستمحیطی است؛ شاخصی که بهرهوری انرژی، میزان اتکا به انرژی کمکربن و اجرای شیوههای مدیریت محیطزیست را میسنجد و در این حوزه فاصله قابل توجهی با کشورهای پیشرو دارد.
در قاره آسیا، جهش چشمگیری در رتبهبندی نوآوری سال ۲۰۲۵ مشاهده میشود. کرهجنوبی توانست به رتبه چهارم دست یابد و در بخش «سرمایه انسانی و پژوهش» جایگاه نخست را کسب کند. این کشور در شاخصهای مرتبط با تحقیق و توسعه نیز امتیازهای بالایی دارد و نشان داده است که سرمایهگذاری در آموزش و پژوهش میتواند به ارتقای جایگاه جهانی منجر شود. چین نیز برای نخستین بار وارد جمع ۱۰ کشور برتر شد و تنها اقتصاد با درآمد متوسط در میان ۳۰ کشور نخست به شمار میرود. بر اساس برآوردهای WIPO، چین بزرگترین سرمایهگذار در تحقیق و توسعه در جهان بوده و در ثبت اختراع نیز پیشتاز جهانی است؛ موضوعی که جایگاه این کشور را بهعنوان یک قدرت نوآور تثبیت کرده است.
این نتایج بهروشنی نشان میدهد که نوآوری بهعنوان موتور محرک اقتصاد جهانی، همچنان در حال تغییر و گسترش است. کشورها با تمرکز بر پژوهش، سرمایه انسانی و زیرساختهای نوین، تلاش میکنند جایگاه خود را در رقابت جهانی تثبیت کنند و مسیر آینده اقتصاد دانشبنیان را شکل دهند. این روند بیانگر آن است که نوآوری دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی استراتژیک برای بقا و رشد در اقتصاد جهانی امروز به شمار میرود.
جایگاه ایران کجاست؟
ایران در شاخص جهانی نوآوری سال ۲۰۲۵ (۱۴۰۴) در جایگاه ۷۰ قرار گرفته و امتیاز ۲۸.۵ را کسب کرده است. این رتبه از میان ۱۳۹ کشور ارزیابیشده توسط سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) بهدست آمده و نشاندهنده عملکرد متوسط ایران در زمینه توسعه نوآوری است. بر اساس دادههای رسمی، ایران در برخی حوزهها مانند اندازه بازار داخلی و ثبت اختراع نسبت به تولید ناخالص داخلی، جایگاه قابل توجهی دارد. با این حال، در بخشهایی مانند زیرساخت، سرمایه انسانی و محیط نهادی با چالشهایی روبهروست.
تفاوت چشمگیر میان رتبه ورودیهای نوآوری (رتبه ۱۰۹) و خروجیها (رتبه ۴۶) نشان میدهد که ایران با وجود تولید نتایج نوآورانه، هنوز در زمینه فراهمسازی بسترهای حمایتی و زیرساختی برای نوآوری نیاز به بهبود دارد.
کارشناسان تأکید دارند که برای ارتقای جایگاه ایران در این شاخص، باید سیاستگذاریهای کلان در حوزه نوآوری اصلاح شود، همکاریهای عمومی و خصوصی تقویت گردد و سرمایهگذاری هدفمند در زیرساختهای علمی و فناورانه صورت گیرد.
