در سالهای اخیر، پژوهشها نشان دادهاند که تغییرات اقلیمی، تنها بر یخچالهای طبیعی، سطح دریاها یا گونههای زیستی تأثیر نمیگذارند، بلکه تأثیرات جدی و گاه غیرقابل برگشتی بر سلامت انسان هم دارند. یکی از این تأثیرات، که کمتر در رسانهها مورد توجه قرار گرفته، اثر مستقیم گرمایش زمین بر سلامت بینایی و چشمهاست. از خشکی و التهاب قرنیه گرفته تا بروز زودرس آبمروارید (Cataract)، پیامدهای اقلیمی بهتدریج چشمهای میلیونها انسان را در سراسر جهان تحتفشار قرار میدهد.
این موضوع تنها یک بحث نظری یا علمی در آزمایشگاه نیست؛ بلکه واقعیتی است که زندگی افراد را متأثر کرده. زن مزرعهداری در هند، به نام آلکا کامبل (Alka Kamble)، نمونهای از کسانی است که سالها بدون محافظت از چشمهای خود در برابر نور خورشید کار کرد. وقتی بالاخره در یک کلینیک رایگان معاینه شد، چشمپزشک تشخیص فوری آبمروارید داد؛ حالتی که بهطور معمول در سنین بالای ۶۰ سال دیده میشود، اما در او، زودتر از موعد و احتمالاً بهدلیل قرارگیری مزمن در گرمای شدید و پرتوهای فرابنفش بروز کرده بود.
تأثیر مستقیم گرما بر ساختار پروتئینی عدسی چشم
عدسی چشم انسانی، ساختاری است از پروتئینهای شفاف بهنام کریستالین (Crystalline Proteins) که باید در تعادل ساختاری کامل باقی بمانند تا شفافیت بینایی حفظ شود. زمانیکه بدن در معرض گرمای شدید قرار میگیرد، مکانیسمهای طبیعی دفاعی آن که وظیفه خنثیکردن مولکولهای مضر مانند گونههای فعال اکسیژن (Reactive Oxygen Species) را دارند، از کار میافتند. این مولکولهای فعال، به پروتئینهای عدسی آسیب میزنند، باعث کدر شدن آن میشوند و نهایتاً منجر به تشکیل آبمروارید میگردند.
بر اساس تحقیق دکتر لوسیا اچواریا-لوکاس (Lucía Echevarría-Lucas) در اسپانیا، مشخص شده که با افزایش هر یک درجه سانتیگراد در دمای متوسط سالانه، میزان بروز آبمروارید ۳۷۰ مورد بهازای هر ۱۰۰ هزار نفر افزایش مییابد. این یافته تنها محدود به سالمندان نیست؛ در مناطقی که نیروی کار مزرعهای بالا است، سن بروز این اختلال به گروه سنی ۱۵ تا ۴۹ سال نیز کاهش یافته است.
پرتو فرابنفش (UV) و نقشش در تسریع بیماریهای چشمی
تغییرات اقلیمی نهتنها دما را افزایش داده، بلکه الگوهای جذب و عبور پرتو UV را نیز دگرگون کرده است. در مناطقی مانند کالیفرنیا یا جنوب اسپانیا، کاهش رطوبت هوا باعث میشود بخار آب کمتری برای جذب اشعه فرابنفش وجود داشته باشد. نتیجه آن، عبور بیشتر UV به سطح زمین است؛ پرتوهایی که نهتنها باعث تحریک پوست میشوند، بلکه در سطح سلولی به DNA سلولهای عدسی چشم نیز آسیب وارد میکنند.
اشعه UV همچنین نقش پررنگی در تولید گونههای فعال اکسیژن دارد؛ همان موادی که در تشکیل کدورت عدسی و تخریب قرنیه دخیل هستند. بنابراین، صرف افزایش دما یا اشعه، در مناطق گرموخشک، عامل مضاعفی برای ابتلا به بیماریهای چشمی میشود.
از التهاب و عفونت تا نابینایی: طیف گسترده پیامدها
آبمروارید تنها بیماری چشم نیست که با تغییرات اقلیمی پیوند خورده است. بر اساس تحقیق سال ۲۰۲۳ در چین روی ۶۰ هزار نفر، مشخص شد که در روزهایی با دمای بالاتر از ۲۸.۷ درجه، احتمال بروز التهاب ملتحمه (Conjunctivitis)، ۱۶ درصد بیشتر از روزهایی با دمای ملایم (حدود ۱۰ درجه) است.
دیگر پیامدها شامل:
- کراتیت (Keratitis): التهاب لایه شفاف بیرونی چشم (قرنیه) که در هوای خشک و پر گردوغبار بیشتر دیده میشود.
- پتریژیوم (Pterygium): رشد غیرطبیعی بافت صورتیرنگ بر سطح سفید چشم (صلبیه یا Sclera)، که غالباً در مناطق ساحلی و گرم دیده میشود.
عفونتهای قارچی و ویروسی: بهویژه در فصول طولانیتر گردهافشانی و رشد قارچ که با گرمایش زمین مرتبطاند.
نقش تغذیه، کمبود منابع و خطرات غیرمستقیم
در بسیاری از مناطق درگیر خشکسالی، کمبود تولید محصولات غذایی باعث کمبود ویتامینها و عناصر حیاتی مانند ویتامین B۱۲، B۹، مس و تیامین (B۱) شده. این کمبودها با اختلال در عملکرد عصب بینایی و حتی تحلیل آن همراه است. همچنین،
استفاده از منابع آبی ناسالم در دورههای خشکسالی خطر بروز عفونتهای چشمی قارچی، انگلی و باکتریایی را بهشدت افزایش میدهد.
راههای مقابله: محافظت فردی و تغییرات ساختاری
برای محافظت مؤثر از چشمها در برابر آسیبهای اقلیمی، موارد زیر توصیه میشود:
- استفاده از کلاههای لبهدار و عینکهای ضد UV: این عینکها تا ۳۸٪ محافظت بیشتری نسبت به نداشتن آنها ایجاد میکنند.
- استفاده از لنزهای تماسی حاوی هیدروژل (Hydrogel Contact Lenses) که اکسیژن بیشتری به قرنیه میرسانند و از آسیب UV جلوگیری میکنند.
- رژیم غذایی غنی از ویتامینهای A، C و E و اسید آمینه تریپتوفان (Tryptophan) برای حفظ سلامت بافت چشمی.
پرهیز از سیگار و الکل که تولید رادیکالهای آزاد را افزایش میدهند.
همچنین در سطح جهانی، کاهش گازهای گلخانهای و کنترل مواد تخریبکننده لایه اُزون از راهبردهای بلندمدت برای محافظت از بینایی بشر در برابر تغییرات اقلیمی است.
برنامههای ملی، گامی مهم برای جبران شکاف عدالت درمانی
برخی کشورها گامهایی عملی برای مقابله با بحران برداشتهاند. برنامه ملی کنترل نابینایی در هند، با تأمین هزینه جراحیهای آبمروارید برای افراد کمدرآمد، به بازیابی بینایی صدها هزار نفر کمک کرده است. آلکا کامبل که حالا دوباره میتواند ببیند، میگوید: «هیچوقت فکر نمیکردم فقط کار در مزرعه بتواند چنین آسیبی به چشمانم بزند.»
