گاهی بعد از یک روز طولانی، وقتی کفش را از پا درمی‌آوریم، متوجه می‌شویم مچ پاها کمی بزرگ‌تر شده یا جای جوراب روی پوست باقی مانده است. برای بسیاری از مردم این اتفاق آن‌قدر معمول است که علت آن را نمی‌پرسند. اما چرا مایع در پا جمع می‌شود و چه زمانی این ورم طبیعی نیست؟
به گزارش سیناپرس، ورم پا یا «ادم» به معنای تجمع بیش از اندازه مایع در فضای میان سلول‌های بافتی است. در شرایط عادی، خون در رگ‌ها تحت فشار جریان دارد و بخشی از مایع آن به طور طبیعی از مویرگ‌ها وارد بافت‌ها می‌شود.
دستگاه لنفاوی و سیستم وریدی این مایع را دوباره به گردش خون بازمی‌گردانند. هنگامی که این تعادل به هم بخورد، مایع بیشتری در بافت باقی می‌ماند و پا متورم می‌شود. بنابراین ورم پا در اصل یک «علامت» است، نه یک بیماری مستقل.
یکی از ساده‌ترین علت‌ها برای رخ دادن این موضوع، ایستادن یا نشستن طولانی است. جاذبه باعث می‌شود خون و مایع در اندام‌های پایین‌تر بدن تمایل بیشتری به تجمع داشته باشند. به همین دلیل ممکن است ورم در پایان روز بیشتر باشد و پس از دراز کشیدن یا بالا قرار دادن پا کاهش پیدا کند. پژوهش‌های انسانی نیز نشان داده‌اند که ایستادن طولانی می‌تواند حجم ساق را افزایش دهد و جوراب‌های فشاری در برخی شرایط این افزایش حجم را کاهش می‌دهند.
عامل مهم دیگر، نارسایی وریدی مزمن است. در این حالت دریچه‌های موجود در سیاهرگ‌های پا عملکرد مناسبی ندارند و بازگشت خون به سمت قلب دشوارتر می‌شود. در نتیجه فشار در رگ‌های پا افزایش پیدا کرده و مایع بیشتری به بافت اطراف نشت می‌کند. احساس سنگینی پا، درد یا تغییرات پوستی و واریس می‌تواند همراه این وضعیت باشد. ورمی که با ایستادن بیشتر و با بالا آوردن پا کمتر می‌شود، می‌تواند با اختلال وریدی سازگار باشد.
در این میان اما باید توجه داشت که همه ورم‌ها منشأ وریدی نداشته و قلب، کلیه و کبد نیز در تنظیم مایعات بدن نقش اساسی دارند و برای مثال، نارسایی قلبی، افزایش فشار در سیستم وریدی می‌تواند موجب تجمع مایع شود.
اختلال عملکرد کلیه ممکن است دفع آب و نمک را مختل کند و برخی بیماری‌های کبدی نیز با تغییر تعادل پروتئین‌های خون و مایعات بدن همراه شوند. در این شرایط معمولاً تنها پاها درگیر نیستند و ممکن است علائم یا تورم در قسمت‌های دیگر بدن نیز دیده شود.
موضوع دیگری که باید به آن توجه داشت این است که دستگاه لنفاوی نیز نقش مهمی در این رابطه دارد. اگر مسیرهای لنفاوی آسیب ببینند یا نتوانند مایع میان‌بافتی را به‌خوبی تخلیه کنند، لنف‌ادم ایجاد می‌شود.
این وضعیت ممکن است پس از برخی جراحی‌ها، درمان‌های سرطان یا آسیب به سیستم لنفاوی ایجاد شود. در سال ۲۰۲۶، یک مرور نظام‌مند و متاآنالیز از ۱۸ مطالعه نشان داد که نارسایی وریدی مزمن در بخش قابل توجهی از بیماران مبتلا به لنف‌ادم اندام تحتانی نیز وجود دارد؛ البته پژوهشگران به دلیل تفاوت زیاد مطالعات، قطعیت این برآورد را پایین ارزیابی کردند.
داروها نیز گاهی عامل ورم هستند. برخی داروهای ضدفشارخون، به‌ویژه بعضی مسدودکننده‌های کانال کلسیم مانند آملودیپین، برخی داروهای ضدالتهاب، هورمون‌ها و تعدادی از داروهای دیگر می‌توانند باعث ایجاد یا تشدید ادم محیطی شوند. بنابراین اگر ورم پس از شروع یک داروی جدید ایجاد شده باشد، بررسی فهرست داروها اهمیت دارد؛ البته نباید دارویی را بدون نظر پزشک قطع کرد.
نتایج یک مطالعه بزرگ دانشگاه روچستر و دانشگاه بوفالو در سال ۲۰۲۱ نشان داد که ورم مزمن پا در میان سالمندان آمریکایی پدیده‌ای نسبتاً شایع است. در داده‌های حدود ۲۰ هزار نفر، نزدیک به یک‌پنجم افراد از تورم مداوم پا یا مچ پا خبر داده بودند. این ورم با افزایش سن، چاقی، دیابت، فشارخون بالا، درد، فعالیت بدنی کمتر و محدودیت حرکتی ارتباط داشت.
این یافته‌ها نشان می‌دهد که ورم پا را نمی‌توان صرفاً یک مسئله ظاهری یا بی‌اهمیت تلقی کرد.
با این حال، محل و سرعت ایجاد ورم بسیار مهم است. ورمی که هر دو پا را به‌تدریج درگیر می‌کند و در پایان روز بیشتر می‌شود، علل متفاوتی از ورمی دارد که ناگهان فقط در یک پا ایجاد شده است. تورم ناگهانی یک پا، به‌خصوص اگر همراه درد، گرمی یا قرمزی باشد، می‌تواند نشانه لخته خون در ورید عمقی یا عفونت باشد و نیازمند ارزیابی پزشکی سریع است.
از سوی دیگر، نباید هر ورم پایی را با مصرف داروی ادرارآور درمان کرد. درمان به علت بستگی دارد. برای نمونه، در برخی موارد نارسایی وریدی، فعالیت عضلانی، بالا نگه داشتن پا و درمان فشاری می‌توانند به بازگشت مایع کمک کنند؛ اما اگر علت، بیماری قلبی، کلیوی، کبدی یا یک مشکل عروقی حاد باشد، رویکرد کاملاً متفاوت خواهد بود.
پژوهش‌های انسانی درباره جوراب‌های فشاری نیز کاهش ورم را در شرایط مختلف نشان داده‌اند، اما این موضوع به معنای مناسب بودن آن برای همه افراد نیست.
در نتیجه، ورم پا از یک پدیده ساده پس از چند ساعت ایستادن تا نشانه‌ای از یک بیماری مهم می‌تواند طیف گسترده‌ای داشته باشد. دو سؤال ساده می‌توانند سرنخ مهمی فراهم کنند: ورم از چه زمانی ایجاد شده و یک پا را درگیر کرده یا هر دو پا را؟ پاسخ به همین دو سؤال، در کنار علائم دیگری مانند درد، تنگی نفس، تغییرات پوستی و مصرف داروها، می‌تواند مسیر بررسی پزشکی را تا حد زیادی مشخص کند. بنابراین، ورم مکرر، شدید، ناگهانی یا همراه با علائم هشدار، بهتر است به جای خوددرمانی، از نظر علت بررسی شود.
