کارت ژئواستراتژیک کلیدی و بازگشت جنگ سرد؛ درگیری‌های جدید از چه الگویی پیروی و تا کجا ادامه پیدا می‌کند؟

به گزارش اکوایران، ارتش ایالات متحده پس از حمله به یک کشتی کانتینری در روز یکشنبه، حملات جدیدی را علیه ایران آغاز کرد. این در حالی است که در پی تحولات اخیر، تهران اعلام کرد که تنگه هرمز بار دیگر بسته شده و متقابلا حملاتی را علیه تأسیسات ایالات متحده در کشورهای خلیج فارس ترتیب دیده است.

به نوشته ه نوشته خبرگزاری رویترز، موجی از حملات و تبادل آتش بین ایالات متحده و ایران در چند روز گذشته منجر به اعلام پایان آتش‌بس از سوی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده شد، اگرچه او در ظاهر از ادامه مذاکرات حمایت کرده است.

روز شنبه، جمهوری اسلامی ایران اعلام کرد که پس از شلیک هشدار به یک کشتی که در مسیری غیرمجاز در حال حرکت بود، تنگه را بسته است. تهران هشدار داد که هرگونه اقدام تلافی‌جویانه در مورد این حادثه با «پاسخ شدید» مواجه خواهد شد. با این حال، فرماندهی مرکزی ایالات متحده ادعا کرد که کشتی‌های تجاری همچنان از طریق این آبراه که قبل از جنگ یک پنجم محموله‌های نفت و گاز طبیعی مایع جهان را حمل می‌کرد، عبور می‌کنند.

فرماندهی مرکزی آمریکا اعلام کرد که نیروهای آمریکایی روز شنبه ۱۴۰ هدف نظامی ایران را هدف قرار دادند. رسانه‌های دولتی ایران از انفجارهایی در تعدادی از شهرهای بندری خبر داده‌اند. در پاسخ، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی روز یک‌شنبه اعلام کرد که یک مرکز فرماندهی و کنترل و آشیانه‌های پهپاد را در پایگاهی در اردن منهدم، یک سایت رادار نظامی آمریکا در کویت هدف قرار گرفته، به سکوهای پشتیبانی و سوخت‌گیری ناو هواپیمابر آمریکایی در عمان حمله کرده و یک مرکز نگهداری جت‌های جنگنده و تأسیسات فرماندهی و کنترل در قطر را منهدم کرده است. 

سپاه همچنین اعلام کرد که یک کشتی دیگر را هم در تنگه هرمز مورد حمله قرار داده و از کار انداخته است. امارات متحده عربی اعلام کرد که سیستم‌های دفاع هوایی این کشور با موشک‌ها و پهپادهای ایران درگیر شده‌اند، در حالی که آژیرهای هشدار در بحرین به صدا درآمده و صدای انفجارهایی در دوحه شنیده شده است.

نحوه حملات تهران نشان‌دهنده تشدید سرعت و اهداف واکنش بود. در هفته‌های اخیر، ایران از اوایل آوریل به سایت‌هایی در کویت و بحرین حمله کرده است. تهران از اوایل ماه می از حمله به قطر و  امارات متحده عربی اجتناب کرده بود.

تا پایان مداخله آمریکا بسته می‌ماند

منشا تشدید تنش کنونی اختلاف بر سر مدیدریت ترانزیت دریایی در تنگه هرمز است. ایران اعلام کرده که چندین کشتی تلاش کردند از طریق این آبراه در یک «مسیر غیرمجاز» حرکت کنند و هشدارها برای اصلاح مسیر خود را نادیده گرفتند. سپاه پاسداران اعلام کرد که این تنگه تا «پایان دخالت ایالات متحده در این منطقه» بسته خواهد ماند.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، ایالات متحده را به نقض توافق آتش‌بس متهم کرده است. او روز جمعه در شبکه ایکس نوشت: «فقط می‌توان به توافق دوجانبه پایبند بود». روز یکشنبه، محمد باقر قالیباف، مذاکره‌کننده ارشد ایران، هم نوشت: «دوران توافقات یک‌طرفه به پایان رسیده است. ما به شما گفتیم: به حرفت عمل کن یا تاوانش را بده. واقعیت در حال رخ دادن است».

سه‌شنبه گذشته، در پی حمله به سه نفتکش تجاری قطری و سعودی، ایالات متحده مجوز فروش نفت خام ایران را لغو و به سایت‌هایی در داخل ایران حمله کرد که با آتش متقابل ایران علیه پایگاه‌های نظامی آمریکا در کشورهای خلیج فارس روبرو شد. در حالی که ایران مسئولیت حملات هفته گذشته به کشتی‌ها را بر عهده نگرفت، تحلیلگران می‌گویند تهران از چنین اقداماتی برای به دست آوردن اهرم در مذاکرات استفاده می‌کند. روز گذشته عراقچی و بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، در عمان دیدار کردند تا «در مورد سازوکارهای مناسب برای عبور ایمن کشتی‌ها از تنگه هرمز» تبادل نظر کنند. خبرگزاری دولتی عمان اعلام کرد که مذاکره‌کنندگان عمانی و ایرانی مذاکرات را «در سطوح فنی و سیاسی» ادامه خواهند داد.

 کارت ژئواستراتژیک کلیدی و پیامی دوجانبه

به نوشته الجزیره،  تنگه هرمز همچنان یک کارت ژئواستراتژیک کلیدی در این وضعیت پیچیده است و ایران سعی دارد از آن به عنوان یک نقطه اهرم استفاده کند. ایران معتقدست ایالات متحده نه تنها در تنگه هرمز، بلکه در لبنان و همچنین با اعمال مجدد تحریم‌های نفتی، توافق را نقض می‌کند. 

در مجموع، آنچه از طرف ایرانی می‌شنویم، پیامی دوجانبه است: از یک سو، آمادگی برای رویارویی و آمادگی کامل برای یک جنگ گسترده‌تر – یک جنگ فرسایشی – و از سوی دیگر، در را برای دیپلماسی باز گذاشته‌ شده است. تهران تمایل خود را برای تعامل دیپلماتیک بیشتر نشان می‌دهد. اما اینکه آیا دیپلماسی می‌تواند همه این مسائل را در فضایی که عدم قطعیت حرف اول را می‌زند، حل کند، هنوز مشخص نیست.

کشتی‌ها در تنگه هرمز، مسندم عمان، ۹ ژوئیه ۲۰۲۶/ عکس از خبرگزاری رویترز

با این حال، یک تحلیلگر امنیت دریایی در گفت‌وگو با الجزیره هشدار داده که مناقشه بر سر تنگه هرمز را نمی‌توان از طریق نظامی حل کرد و ادامه جنگ فقط هزینه جهانی سوخت و غذا را افزایش می‌دهد. ایان رالبی، عضو ارشد مرکز استراتژی دریایی و رئیس اکسیلیوم ورلدواید، گفت: «فکر نمی‌کنم که این موضوع هرگز از طریق نظامی حل شود. از یک طرف اراده‌ای برای ادامه جنگ وجود دارد. از طرف دیگر اراده‌ای برای ادامه تلاش برای صلح  وجود دارد. این فقط یک فرمول برای درگیری مداوم است. و متأسفانه می‌تواند به معنای یک مشکل بلندمدت برای تنگه هرمز به عنوان یک آبراه قابل کشتیرانی باشد.»

رالبی گفت که طرف‌های آسیب‌دیده از این درگیری احتمالاً برای تجدید دیپلماسی تلاش خواهند کرد، اگرچه تغییر این پویایی با توجه به «دو طرف متغیر که هر دو منافع کاملاً تثبیت‌شده‌ای در موفقیت و پیروزی دارند» دشوار خواهد بود. او گفت: «متأسفانه، ایالات متحده درک بسیار انعطاف‌پذیری از چگونگی پیروزی داشته است. و از طرف ایران، اکنون یک تمایل و تصور بسیار واضح وجود دارد که باید به نوعی انتقام گرفت و این یک فرمول تاریخی است که منجر به درگیری طولانی مدت می‌شود».

او گفت، در میان همه اینها، به نظر می‌رسد تنگه هرمز نقطه کانونی درگیری خواهد بود. و این بدان معناست که «منابع انرژی ما، هزینه‌های جهانی ما برای حمل و نقل و هزینه همه کالاهای ما احتمالاً به جای تثبیت در سطح پایین‌تر، همچنان در حال افزایش خواهد بود».

الگوی جنگ سرد جدید؟

توماس واریک، عضو ارشد شورای آتلانتیک و معاون سابق وزیر امور خارجه ایالات متحده در امور سیاست مبارزه با تروریسم، هم به الجزیره گفته  که دور جدید درگیری‌ها علی‌رغم تلاش‌های میانجیگری مداوم، احتمالاً مدتی طول خواهد کشید. او به الجزیره گفت: «مشکل این است که اختلافات دو طرف بسیار زیاد است. «ایران حاضر نیست از این ایده که باید کنترل ترافیک تنگه هرمز را -که بیش از ۱۰۰۰ سال به عنوان آب‌های بین‌المللی شناخته شده-  در دست داشته و از آن سود ببرد، دست بکشد».

واریک گفت که اختلاف نظر بر سر چگونگی تفسیر تفاهم‌نامه، اختلاف لفظی نیست، بلکه دو طرف در طول مذاکرات اخیر به «تفاهم واقعی» نرسیده بودند.  او گفت: «هیچ درک مشترکی وجود نداشت. و در مورد اختلافی به این اساسی، کاملاً واضح است که نیاز به شفافیت بیشتر وجود دارد تا دقیقاً در موقعیتی که اکنون هستیم، قرار نگیریم. بخشی از مشکل اینجاست که اعتماد دوباره از بین رفته است. و کمبود اعتماد – هیچ‌کدام از طرفین به هیچ وجه به دیگری اعتماد ندارند – در واقع یکی از جدی‌ترین مشکلاتی است که مانع از پایان این جنگ می‌شود».

سه مسیر عبور در تنگه هرمز/ منبع: بلومبرگ

با این حال، او تصور نمی‌کند حملات گسترده‌ای به تهران یا حملات شدید ایران علیه کشورهای خلیج فارس «فوراً» رخ دهد. او گفت: «فکر می‌کنم احتمال بیشتری وجود دارد که شاهد از سرگیری جنگ سرد باشیم، جایی که حملات اغلب در روزهای پنجشنبه، جمعه و شنبه رخ خواهد داد. ترامپ روز یکشنبه یا دوشنبه چیزی خواهد گفت تا سعی کند صلح موجود را نجات دهد و امیدوار باشد که بازارها در جهت او واکنش نشان دهند، و سپس در طول سه‌شنبه و چهارشنبه، اوضاع کمی آرام می‌شود – و چند روز بعد دوباره شروع می‌شود». او افزود: «فکر می‌کنم این الگویی که اکنون در آن هستیم احتمالاً ادامه خواهد یافت، و بنابراین این می‌تواند برای چند هفته دیگر یا در واقع چند ماه دیگر تا انتخابات ایالات متحده در 3 نوامبر ادامه یابد».

کنت کاتزمن، عضو ارشد مرکز سوفان، هم مدعیست که حمله اخیر به یک کشتی در تنگه هرمز  نشانه‌ای از اختلاف مداوم در ایران است. او به الجزیره گفت: «وزیر امور خارجه، [عباس] عراقچی، به عمان رفت… تا در واقع برای رسیدن به یک مصالحه تلاش کند و تا حدودی پیشرفت داشت. و سپس به این کشتی قبرسی حمله شد و دور دیگری از نبرد را آغاز کردند. بنابراین، من فکر می‌کنم ما مشکل بسیار بزرگتری از تنگه هرمز داریم و آن اختلافات داخلی است. در نتیجه، ارتش ایالات متحده احتمالاً برای باز کردن تنگه به ​​زور، تشدید اقدامات خود را تشدید خواهد کرد». او گفت: «این [مسئله]… بعید است با دور دیگری از مذاکرات در سوئیس یا قطر یا جایی دیگر حل شود. این یک مشکل بسیار بزرگتر است که احتمالاً به تشدید تنش بسیار بیشتری از سوی ایالات متحده منجر خواهد شد».