چیزی بسیار تاریکتر از یک سیاه چاله ممکن است در قلب کهکشان راه شیری پنهان شده باشد
تردیدی وجود ندارد که جرمی بسیار عظیم در مرکز کهکشان راه شیری قرار دارد، اما یک مطالعه جدید این پرسش را مطرح میکند که آیا سیاهچاله کلانجرم تنها توضیح ممکن برای این پدیده است یا خیر.
تمام اندازهگیریهایی که تاکنون از مرکز کهکشان انجام شده، با وجود جسمی فوقالعاده چگال با جرمی حدود چهار میلیون برابر خورشید سازگار است. با این حال، طبق پژوهش جدید، اگر با دقت بیشتری نگاه کنیم، این شواهد میتواند با یک توده عظیم و فشرده از ماده تاریک فرمیونی نیز سازگار باشد؛ جرمی که برخلاف سیاهچاله، افق رویداد ندارد.
در حال حاضر، دقت مشاهدات ما به اندازهای نیست که بتوانیم بهطور قطعی بین این دو مدل تمایز قائل شویم. اما اگر هسته کهکشانی از ماده تاریک تشکیل شده باشد، این موضوع میتواند ابزار جدیدی در اختیار اخترشناسان قرار دهد تا ساختار ماده تاریک در کل کهکشان را بهتر تفسیر کنند.
کارلوس آرگوئلس (Carlos Argüelles)، اخترفیزیکدان مؤسسه اخترفیزیک لا پلاتا در آرژانتین، توضیح میدهد:
ما صرفاً سیاهچاله را با یک جسم تاریک جایگزین نمیکنیم؛ بلکه پیشنهاد میکنیم که جرم مرکزی کلانجرم و هاله ماده تاریک کهکشان، دو نمود از یک ماده پیوسته و واحد هستند.
ماده تاریک یکی از بزرگترین معماهای کیهان است. دانشمندان میتوانند مقدار ماده معمولی در جهان را با دقت بالایی محاسبه کنند، اما پس از جمعبندی این مقادیر، نیروی گرانش مشاهدهشده بسیار بیشتر از چیزی است که این ماده میتواند توضیح دهد.
هر آنچه مسئول این گرانش اضافی است، هیچ نوری جذب یا منتشر نمیکند؛ ما تنها از طریق اثرات گرانشی آن میدانیم که وجود دارد. این همان ماده تاریک است که مسئول بخش بزرگی از گرانش در کیهان بوده و حدود ۸۴ درصد از بودجه جرمی جهان را تشکیل میدهد.
روش دانشمندان برای تأیید وجود و اندازهگیری جرم این جسم عظیم در مرکز راه شیری نیز بر پایه گرانش بوده است؛ از طریق ردیابی مسیرهای کشیده و پیچیده و تغییر سرعت ستارگانی که با سرعت بسیار زیاد به دور مرکز کهکشان میچرخند.

سادهترین توضیح برای این جرم، با کمترین فرضیات اضافی، وجود یک سیاهچاله کلانجرم به نام قوس A* (Sagittarius A*) است. در سال ۲۰۲۲، در تصویری که توسط تلسکوپ افق رویداد (EHT) تهیه شد، حتی به نظر میرسید «سایه» این سیاهچاله را نشان دهد.
اما این تنها توضیح ممکن نیست. برای مثال، پژوهشهای پیشین نشان دادهاند که قرص برافزایشی درخشان اطراف یک توده متمرکز از ماده تاریک نیز میتواند سایهای بسیار شبیه به تصویری که EHT ثبت کرده ایجاد کند.
تیمی بینالمللی به رهبری والنتینا کرسپـی (Valentina Crespi) از مؤسسه اخترفیزیک لا پلاتا قصد داشت این موضوع را بیشتر بررسی کند: آیا مدارهای مشاهدهشده ستارگان اطراف قوس A* میتواند با یک هسته ماده تاریک نیز توضیح داده شود؟
برخی مدلهای ماده تاریک بسیار پراکنده و رقیق هستند، اما یکی از گزینهها اجازه تشکیل تودههای بسیار چگال را میدهد: ماده تاریک فرمیونی. در این مدل، ماده تاریک از نوع فرمیونی در نظر گرفته میشود؛ ذراتی که به دلیل قوانین کوانتومی نمیتوانند بینهایت فشرده شوند. نتیجه چنین مدلی، تشکیل تودهای فوقچگال و پایدار است که از نظر اصولی به کوتوله سفید یا ستاره نوترونی شباهت دارد، اما از ماده تاریک ساخته شده است.
پژوهشگران حرکت ستاره S2، با مدار دقیق ۱۶ ساله را هم در چارچوب مدل سیاهچاله و هم در مدل توده ماده تاریک شبیهسازی کردند. هر دو مدل توانستند حرکت این ستاره را با دقتی تقریباً یکسان بازتولید کنند. این نتایج نشان میدهد که هنوز دادههای کافی برای رد یا تأیید قطعی هیچیک از این دو سناریو وجود ندارد.
در عین حال، دادههای فضاپیمای گایا نشان میدهد که سرعت چرخش کهکشان در فواصل دورتر کاهش مییابد؛ پدیدهای که با وجود یک هاله گسترده از ماده تاریک فرمیونی، آسانتر توضیح داده میشود.
به گفته آرگوئلس، این نخستین بار است که یک مدل ماده تاریک توانسته بهطور همزمان دادههای مربوط به مدار ستارگان مرکزی و منحنی چرخش کهکشان را در مقیاسهای مختلف با موفقیت به هم پیوند دهد.
مشاهدات آینده، از جمله رصدهای دقیقتر مدار ستارگان نزدیکتر به قوس A* و دادههای جدید تلسکوپ افق رویداد، میتواند جزئیات بیشتری از ناحیه خمشدن نور آشکار کند. برخی ویژگیهای خاص سیاهچالهها، مانند حلقه فوتونی مشخص، ممکن است در صورت ماده تاریک بودن جرم مرکزی، وجود نداشته باشند یا به شکل متفاوتی دیده شوند.