پس از دیوار بزرگ چین، آفریقا در حال ساخت دیواری سبز به طول ۸ هزار کیلومتر برای مقابله با تغییرات اقلیمی، احیای زمینها و تأمین غذای میلیونها نفر است.
از سواحل اقیانوس اطلس در کشور سنگال تا کرانههای جیبوتی در کنار دریای سرخ، قاره آفریقا یکی از بزرگترین و بلندپروازانهترین طرحهای زیستمحیطی جهان را پیش میبرد. این پروژه که با نام دیوار بزرگ سبز شناخته میشود، حدود ۸ هزار کیلومتر در منطقه ساحل امتداد دارد؛ ناحیهای نیمهخشک که میان صحرای بزرگ آفریقا و مناطق سرسبزتر جنوب این قاره قرار گرفته است.
هدف این طرح تنها کاشت درخت نیست. دیوار بزرگ سبز با هدف احیای زمینهای تخریبشده، مقابله با بیابانزایی، تقویت امنیت غذایی، ایجاد میلیونها فرصت شغلی و افزایش توان جوامع محلی برای سازگاری با تغییرات اقلیمی طراحی شده. در این برنامه علاوه بر کاشت درخت، جنگلها، مراتع، زمینهای کشاورزی و تالابها نیز بازسازی میشوند تا دوباره به یکی از آسیبپذیرترین مناطق جهان در برابر تغییرات آبوهوایی جان تازهای بخشیده شود.
دیوار سبز ۸ هزار کیلومتری آفریقا چیست؟
اتحادیه آفریقا در سال ۲۰۰۷ این طرح بلندمدت را با هدف مقابله با بحرانهای زیستمحیطی رو به گسترش در منطقه ساحل آغاز کرد.
این دیوار از غرب تا شرق قاره آفریقا امتداد دارد و یک مرزی طبیعی بین صحرای بزرگ آفریقا و دشتهای سرسبز جنوب این قاره ایجاد میکند. در ابتدا قرار بود نواری پیوسته از درختان با طول تقریبی ۸ هزار کیلومتر و عرض حدود ۱۵ کیلومتر ایجاد شود. اما با گذشت زمان، پژوهشگران و متخصصان حفاظت از محیط زیست به این نتیجه رسیدند که بازسازی کامل چشماندازهای طبیعی نسبت به ایجاد یک ردیف درخت، اثربخشی بیشتری دارد. به همین دلیل، تمرکز پروژه به احیای جنگلها، مراتع، تالابها، زمینهای کشاورزی و پوشش گیاهی بومی متناسب با شرایط هر منطقه تغییر یافت.
چرا آفریقا به چنین دیوار سبزی نیاز دارد؟
منطقه ساحل طی دهههای گذشته همزمان با مشکلاتی مانند بیابانزایی، خشکسالیهای طولانی، تخریب اراضی و تغییرات اقلیمی روبهرو بوده است.
میلیونها نفر از ساکنان این منطقه زندگی خود را از طریق کشاورزی و دامداری تأمین میکنند. اما با کاهش کیفیت خاکهای حاصلخیز و نامنظم شدن بارندگیها، میزان تولید محصولات کشاورزی کاهش یافته و مشکلاتی مانند ناامنی غذایی و گسترش فقر شدت گرفته است. هدف اصلی دیوار بزرگ سبز این است که با احیای خاک، افزایش توان نگهداری آب، گسترش پوشش گیاهی و بالا بردن بهرهوری زمینهای کشاورزی، این روند را معکوس کند.
علاوه بر این، انتظار میرود اجرای این برنامه موجب تقویت تنوع زیستی شود و فشارهایی را که بسیاری از مردم را به ترک محل زندگی و مهاجرت برای یافتن فرصتهای بهتر وادار میکند، کاهش دهد.
این پروژه تنها به کاشت درخت محدود نمیشود
با وجود نام دیوار بزرگ سبز، این طرح به معنای ایجاد یک خط ممتد از درختان در سراسر قاره آفریقا نیست.
در واقع، این برنامه مجموعهای از پروژههای احیای طبیعت است که هر کدام متناسب با شرایط اکولوژیکی منطقه اجرا میشوند. در برخی نقاط گونههای بومی درختان کاشته میشوند، در مناطق دیگر کشاورزان از رشد طبیعی پوشش گیاهی محافظت میکنند، مراتع را احیا کرده، کیفیت خاک را بهبود میبخشند، آب باران را ذخیره مینمایند یا از روشهای پایدارتر کشاورزی بهره میگیرند. چنین رویکرد انعطافپذیری باعث میشود هر منطقه بر اساس شرایط اقلیمی خود بازسازی شود و از اجرای یک الگوی یکسان برای همه مناطق جلوگیری شود.
آمار و ارقام این پروژه
ابعاد اجرای دیوار بزرگ سبز بسیار گسترده و کمنظیر است.
بر اساس اهداف تعیینشده، تا سال ۲۰۳۰ قرار است:
- ۱۰۰ میلیون هکتار از زمینهای تخریبشده که وسعتی نزدیک به کشور مصر دارند، احیا شوند.
- ۲۵۰ میلیون تن دیاکسید کربن از جو زمین جذب شود.
- ایجاد ۱۰ میلیون شغل سبز در کشورهای آفریقایی نیز از دیگر اهداف این طرح به شمار میرود.
- امنیت غذایی و شرایط معیشتی میلیونها نفر از ساکنان منطقه ساحل باید بهبود پیدا کند.
در حال حاضر بیش از ۲۰ کشور آفریقایی همراه با سازمانهای بینالمللی، بانکهای توسعهای و نهادهای فعال در حوزه محیط زیست از اجرای این پروژه حمایت میکنند.
پیشرفتهای حاصلشده تاکنون
با وجود اینکه مسیر طولانی تا تحقق کامل اهداف این برنامه باقی مانده، چندین کشور دستاوردهای قابل توجهی به ثبت رساندهاند.
کشور سنگال میلیونها اصله درخت کاشته و بخشهای وسیعی از اراضی آسیبدیده را احیا کرده است. اتیوپی نیز با اجرای طرحهای گسترده بازسازی محیط زیست، میلیونها هکتار زمین را به شرایط مناسب بازگردانده است. کشورهای نیجریه، نیجر و تعدادی دیگر از کشورهای منطقه نیز استفاده از روشهای پایدار مدیریت زمین را توسعه دادهاند.
بررسیهای جدید نشان میدهند تاکنون حدود ۳۰ میلیون هکتار از زمینهای تخریبشده دوباره احیا شدهاند. هرچند این میزان پیشرفت قابل توجه است، اما کارشناسان تأکید میکنند که برای دستیابی به اهداف کامل سال ۲۰۳۰، تأمین منابع مالی بیشتر، همکاری منطقهای گستردهتر و بهبود وضعیت امنیتی در مناطق درگیر درگیریهای مسلحانه ضروری خواهد بود.
احیای طبیعت
اکوسیستمهای سالم تنها به بقای حیات وحش کمک نمیکنند. درختان و پوشش گیاهی بومی باعث تثبیت خاک، کاهش فرسایش، افزایش تغذیه منابع آب زیرزمینی و ذخیره کربنی میشوند که در غیر این صورت در جو زمین باقی میماند. سرزمینهای احیاشده همچنین زیستگاه مناسبی برای پرندگان، حشرات و سایر گونههای جانوری فراهم میکنند و مقاومت مزارع را در برابر دورههای خشکسالی افزایش میدهند. برای جوامع محلی نیز احیای زمینها به معنای برداشت محصولات بیشتر، مراتع مناسبتر برای دامها و افزایش درآمد خانوارها است.
یکی از بزرگترین پروژههای اقلیمی جهان
دیوار بزرگ سبز به عنوان یکی از بزرگترین طرحهای احیای اکوسیستم در سطح جهان شناخته میشود.
اهمیت این پروژه تنها به آفریقا محدود نیست، زیرا تخریب سرزمینها و تغییرات اقلیمی از جمله چالشهای مشترک همه کشورهای جهان محسوب میشوند. اگر این طرح در منطقه ساحل به موفقیت برسد، میتواند الگوی ارزشمندی برای بازسازی مناطق خشک و آسیبدیده در دیگر نقاط جهان باشد. این برنامه همچنین نشان داده که حفاظت از طبیعت و توسعه اقتصادی میتوانند همزمان و در کنار یکدیگر پیش بروند و به بهبود زندگی مردم کمک کنند.
دیواری زنده برای آینده
برخلاف دیوارهایی که با هدف جداسازی انسانها ساخته میشوند، دیوار بزرگ سبز آفریقا برای پیوند دوباره سرزمینها، بازسازی اکوسیستمها و تقویت جوامع محلی شکل گرفته است.
موفقیت این طرح تنها با شمار درختان کاشتهشده سنجیده نخواهد شد، بلکه معیار اصلی آن سلامت بیشتر خاکها، رونق حیات وحش، پایداری معیشت مردم و افزایش توان جوامع در برابر تغییرات اقلیمی خواهد بود. با ادامه تلاش کشورهای منطقه ساحل برای بازسازی سرزمینهای خود، دیوار بزرگ سبز به نمادی از این واقعیت تبدیل شده که مقابله با بزرگترین بحرانهای زیستمحیطی جهان تنها از مسیر همکاری، صبوری و تعهد بلندمدت نسبت به طبیعت امکانپذیر است.
احیای ۸ هزار کیلومتر از سرزمینهای آسیبدیده پروژهای نیست که یک دولت یا تنها در طول یک فصل رشد بتواند آن را به پایان برساند. ویژگی متمایز دیوار بزرگ سبز در این است که مردمی که بیشترین تأثیر را از پیامدهای این بحرانها میپذیرند، خود نیز نقش اصلی را در اجرای پروژه بر عهده دارند؛ عاملی که معمولاً شرط اساسی موفقیت طرحهای بزرگ، زمانبر و ضروری به شمار میرود. بازسازی ۳۰ میلیون هکتار از زمینها در یکی از دشوارترین مناطق جهان، حتی در مقایسه با هدف نهایی ۱۰۰ میلیون هکتاری نیز دستاورد کوچکی نیست. اگرچه مسیر زیادی تا رسیدن به هدف باقی مانده است، اما شواهد نشان میدهد هر زمان که منابع مالی، امنیت و مشارکت جوامع محلی در کنار یکدیگر فراهم شوند، این شیوه موفق عمل میکند. بنابراین اکنون مهمترین مانع پیش روی پروژه، بیش از آنکه مسئلهای زیستمحیطی باشد، یک چالش سیاسی است.
