در پژوهشی بیسابقه و تأثیرگذار، تیمی از پژوهشگران چینی با بررسی ۷۲۴ شعر کهن، روند تاریخی کاهش قلمرو خوکدریایی بیبالهٔ یانگتسه (Yangtze Finless Porpoise) را ثبت کردهاند؛ گونهای نادر که تنها عضو آبشیرین خانوادهٔ خوکدریاییها در جهان است و اکنون در آستانهٔ انقراض قرار دارد.
این گونهی با حالت صورتی شبیه لبخند، قرنها بخشی از فرهنگ حاشیهی رود یانگتسه بوده و تصویرش در اشعار چینی بهصورت موجودی خجسته، آرام و هماهنگ با طبیعت نقش بسته است. اما آنچه روزی نشانگر شکوه طبیعی این رودخانه بود، حالا به سندی ادبی برای انقراض تدریجیاش تبدیل شده است.
خوکدریاییای که با چهرهی خندان به تاریخ پیوست
خوکدریایی بیبالهی یانگتسه، با چهرهای که بهنظر میرسد همواره در حال لبخند است، در فرهنگ مردم محلی جایگاه ویژهای داشت. آنها این حیوان را نشانهای از شگون و پیشبینیگر وضعیت هوا و ماهیگیری میدانستند. در باورهای عامیانه، آسیب زدن به آن با بدیُمنی همراه بود و همین نگاه سبب شده بود که بدون نیاز به قانون، از آن محافظت شود.
دکتر «ژىگانگ مِی» (Zhigang Mei)، زیستبومشناس اهل چین که در نزدیکی رود یانگتسه بزرگ شده، میگوید: «حفاظت از طبیعت، فقط وظیفهی علم مدرن نیست؛ ریشه در فرهنگ و خاطرهی جمعی ما دارد. شعر میتواند مردم را به یاد پیوند فراموششدهشان با طبیعت بیندازد.»
شعر، ثبتگر مشاهدات زیستمحیطی
در روزگاری که رودخانهها مسیر اصلی سفر بودند، دیدن خوکدریاییها برای شاعران تجربهای تکرارشونده بود. یکی از شاعرانِ ثبتشده در این تحقیق، امپراتور «چیانلونگ» (Qianlong) در دوران سلسلهٔ چینگ (Qing Dynasty) بود که خود شاعر بود و از ادبیات حمایت میکرد. شاعران دیگر نیز این موجود زیبا را در توصیفهای خود جای میدادند: از جَستنهایش پیش از طوفان گرفته تا ظاهر آرامشبخشش در سطح آب.
تیم پژوهشی با دقّت، شعرها را دستهبندی و تحلیل کرد. نیمی از اشعار مکان مشخص مشاهده را ذکر کرده بودند: ۷۸٪ در مسیر اصلی رود، ۱۴٪ در شاخههای فرعی و ۸٪ در دریاچههای متصل به یانگتسه. اما همهی اشعار واقعی نبودند. برخی شاعران واقعگرا بودند، برخی دیگر خیالپرداز. پژوهشگران ناچار شدند سبک ادبی و زندگی هر شاعر را بررسی کنند تا متوجه شوند کدام توصیفها بر اساس مشاهده بوده و کدامها بر اساس تخیّل.
نقشهی انقراض تدریجی: از شعر به داده
نتایج نشان داد که قلمرو این خوکدریایی تا اواخر دودمان چینگ تقریباً پایدار بود. اما پس از سقوط امپراتوری در سال ۱۹۱۲، روند کاهش زیستگاه آغاز شد. امروزه این گونه تنها در دوسوم مسیر اصلی رودخانه زندگی میکند و حضورش در شاخههای فرعی و دریاچههای حاشیهای، ۹۱٪ کاهش یافته است.
علت این انقراض تدریجی، بیشتر به تخریب زیستبوم مربوط میشود تا شکار یا تهدید مستقیم. ساخت سدهای عظیم، تغییر مسیر آب، آلودگی، و کاهش کیفیت زیستگاه، همگی به حذف تدریجی این جانور از رودخانه منجر شدهاند. دلفین «بایجی» (Baiji Dolphin) و «ماهی پارویی چینی» (Chinese Paddlefish) که در همین رود زندگی میکردند، پیش از این منقرض شدهاند.
هنر و علم، کنار هم برای ثبت یک تراژدی زیستی
این تحقیق، یک پل زمانی است میان دادههای بسیار قدیمی فسیلی و سرشماریهای معاصر. بهجای ابزارهای سختافزاری، این بار از میراث فرهنگی و شعر برای ترسیم نقشهی زیستی استفاده شده است. دکتر مِی میگوید: «این پژوهش نشان داد که هنر، اگر درست خوانده شود، میتواند بهاندازهی هر آزمایشگاه مجهزی برای محیط زیست مفید باشد.»
در زمانی که جهان با سرعت بهسوی انقراض گونههای حیاتی پیش میرود، بازخوانی ادبیات کهن میتواند نهتنها اطلاعات ارزشمند علمی فراهم کند، بلکه حس ازدسترفتهی همزیستی انسان و طبیعت را نیز دوباره بیدار کند.
منبع: Current Biology
