نقشه جدید دانشگاه تهران از گردوغبار جهان: ردپای انسان در ۳۵ درصد کانون‌های گردوغبار جهان

پژوهشگران دانشگاه تهران با همکاری محققانی از کویت، چین و امارات، جدیدترین اطلس جهانی کانون‌های گردوغبار را با استفاده از داده‌های ماهواره‌ای و فناوری‌های ژئوانفورماتیک منتشر کردند. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد حدود ۳۵ درصد از کانون‌های گردوغبار جهان تحت تأثیر فعالیت‌های انسانی قرار دارند؛ رقمی که نسبت به اطلس جهانی سال ۲۰۱۲، افزایش قابل‌توجهی را نشان می‌دهد.

به گزارش سیناپرس، انتشار اطلس جهانی ۲۰۲۶ کانون‌های گردوغبار توسط محققان دانشگاه تهران / ۳۵ درصد از کانون‌های گردوغبار جهان تحت تأثیر فعالیت‌های انسانی است

تیمی از پژوهشگران دانشگاه تهران، در یک همکاری بین‌المللی، در مطالعه‌ای پیشگامانه، موفق به انتشار جدیدترین نقشه جهانی کانون‌های گردوغبار با تفکیک‌پذیری بالا در سال ۲۰۲۵ شدند. این اطلس، برای نخستین بار، سهم عوامل انسانی در شکل‌گیری ۳۵ درصد از کانون‌های غباری جهان را برجسته می‌کند و این درحالی است که در نقشه جهانی قبلی (8755-1209/12/2012RG000388) سهم عوامل انسانی معادل ۲۵ درصد در سال ۲۰۱۲ بود.

این پروژه پژوهشی که با عنوان “Global Map of Characterized Dust Sources Using Multisource Remote Sensing Data” به سرپرستی دکتر علی درویشی بلورانی، عضو هیأت علمی دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران و با همکاری متخصصانی از کویت، چین و امارات متحده عربی، در مجله معتبر Scientific Reports از مجموعه نشریات Nature منتشر شده است، روشی نوآورانه برای شناسایی و پهنه‌بندی منابع تولید گردوغبار در مقیاس جهانی بر پایه تحلیل سری‌های زمانی داده‌های سنجش از دور محیطی و فناوری‌های ژئوانفورماتیک ارائه می‌کند.

این تیم پژوهشی در مطالعه خود، با تلفیق داده‌های ماهواره‌ای Sentinel-۵P، تصاویر MODIS و عمق اپتیکی ذرات معلق، کاربری اراضی و شاخص‌های هیدرولوژیکی، موفق به ترسیم دقیق‌ترین اطلس جهانی کانون‌های فعال گرد و غبار شده است.

یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که حدود ۷.۹ میلیون کیلومتر مربع از سطح زمین به عنوان کانون فعال تولید گرد و غبار شناخته می‌شود و شمال آفریقا با سهمی معادل ۶۷ درصد، در این میان بزرگ‌ترین کانون گردوغبار جهان است و پس از آن، قاره آسیا با سهمی حدود ۳۰ درصد، به‌ویژه در خاورمیانه، آسیای مرکزی و شرق آسیا قرار دارد.

به گفته درویشی بلورانی، سرپرست این گروه تحقیقاتی، کانون‌های گرد و غبار در سه گروه اصلی طبقه‌بندی شده‌اند: کانون‌های بیابانی ۶۵ درصد، کانون‌های با پوشش گیاهی محدود و اراضی تخریب‌شده ۲۶ درصد و کانون‌های هیدرولوژیکی ۹ درصد کانون‌های فعال دنیا را تشکیل می‌دهند. یکی از یافته‌های کلیدی این پژوهش، افزایش نگران‌کننده نقش کانون‌های مرتبط با فعالیت‌های انسانی است که بستر‌های خشک‌شده دریاچه‌ها، تالاب‌ها، دشت‌های سیلابی و اراضی کشاورزی تخریب‌شده، به‌طور فزاینده‌ای درحال تبدیل شدن به کانون‌های اصلی تولید گرد و غبار تبدیل می‌باشند.

وی افزود: «نکته برجسته این مطالعه، تفکیک سهم عوامل طبیعی و انسانی است. بر اساس نتایج، اگرچه فرآیند‌های بیابانی طبیعی همچنان غالب هستند، اما حدود ۳۵ درصد از کانون‌های گردوغبار جهان مستقیماً تحت تأثیر فعالیت‌های انسانی نظیر مدیریت ناپایدار منابع آب، تخریب سرزمین و توسعه نامناسب کشاورزی قرار دارند. این پژوهش همچنین روند افزایشی انتشار گرد و غبار در دو دهه اخیر، به‌ویژه در شمال آفریقا و غرب آسیا را تأیید کرده و آن را با تشدید تغییرات اقلیمی، خشکسالی و بیابان‌زایی مرتبط می‌داند.»

 به نقل از دانشجو، درویشی بلورانی درباره اهمیت و کاربرد این اطلس، گفت: «اطلس جهانی تولیدشده، ابزاری ارزشمند برای مدل‌سازی‌های اقلیمی، پایش محیط زیست، پیش‌بینی کیفیت هوا و مدیریت پایدار منابع آب و خاک به شمار می‌رود و می‌تواند اطلاعات راهبردی جهت کاهش مخاطرات طوفان‌های گردوغبار را در اختیار تصمیم‌گیران و سازمان‌های بین‌المللی قرار دهد.»

این دستاورد مهم که با حمایت بنیاد علم ایران انجام شده است، گامی بلند در تقویت همکاری‌های علمی بین‌المللی و تثبیت جایگاه دانشگاه تهران به عنوان یکی از مراکز پیشرو در پژوهش‌های ژئوانفورماتیک و طوفان‌های گردوغبار محسوب می‌شود.