در حالی که گاهی اخبار مربوط به کشف سیارکها با عنوان «کشف قطعی» منتشر میشود، متخصصان نجوم میگویند بخش قابل توجهی از این موارد در مرحله شناسایی اولیه قرار دارند و ممکن است هرگز به ثبت نهایی نرسند؛ چراکه کشف یک سیارک تنها با مشاهده آن در تصاویر تلسکوپی محقق نمیشود، بلکه هر جرم آسمانی برای ثبت رسمی باید مراحل متعددی از تأیید رصدی، محاسبه مدار و بررسی در مراجع بینالمللی را طی کند.
آسمان همواره یکی از بزرگترین مرزهای ناشناخته پیش روی بشر بوده است؛ مرزی که کنجکاوی انسان را از رصدهای ساده با چشم غیرمسلح تا ساخت تلسکوپهای غولپیکر زمینی و فضایی پیش برده است. از نخستین شبهایی که انسان سر به آسمان بلند کرد، نقاط نورانی پراکنده در تاریکی برای او تنها ستاره نبودند؛ آنها نماد پرسشهایی بودند که پاسخشان در گذر زمان و با پیشرفت علم آشکار شد.
در طول تاریخ، هر کشف تازه در پهنه کیهان، از شناسایی سیارهای جدید در منظومه شمسی گرفته تا کشف سیارات فراخورشیدی، دنبالهدارها، سیارکها و دیگر اجرام آسمانی، پنجرهای نو به شناخت جهان گشود. همین اشتیاق برای یافتن ناشناختهها باعث شده است که خبر کشف یک جرم جدید آسمانی همواره با استقبال گسترده جامعه علمی و افکار عمومی روبهرو شود.
در سالهای اخیر نیز بارها اخباری درباره کشف سیارک یا دیگر اجرام آسمانی از سوی برخی گروهها و علاقهمندان ایرانی منتشر شده است؛ اخباری که گاه با عنوان «کشف قطعی» یا «نامگذاری بینالمللی» بازتاب یافتهاند، اما در برخی موارد، ابهام درباره مراحل تأیید علمی و فرآیند ثبت بینالمللی، پرسشهایی را درباره اعتبار این ادعاها ایجاد کرده است.
با این حال، در دنیای نجوم هر ادعای کشف الزاماً به معنای یک کشف قطعی نیست. تاریخ علم نمونههای متعددی از اجرامی را به یاد دارد که در ابتدا به عنوان کشفی بزرگ معرفی شدند، اما پس از بررسیهای بیشتر یا تأیید نشدن توسط رصدهای مستقل، از فهرست کشفیات معتبر کنار رفتند. به همین دلیل، جامعه جهانی نجوم برای پذیرش و ثبت رسمی اجرام آسمانی، سازوکارهای سختگیرانهای برای راستیآزمایی، تأیید مستقل و نامگذاری در نظر گرفته است؛ فرآیندی که گاه از چند روز تا چند سال به طول میانجامد.
در چنین شرایطی، این پرسش مطرح میشود که یک ادعای کشف سیارک یا دیگر اجرام آسمانی چه مراحلی را باید طی کند تا از یک مشاهده اولیه به یک کشف رسمی و مورد تأیید مراجع بینالمللی تبدیل شود؟ آیا هر تأیید اولیه به معنای کشف قطعی است و نقش نهادهای بینالمللی در این فرآیند چیست؟ ایسنا در گفتوگو با یک پژوهشگر و مدرس حوزه نجوم، به بررسی روند علمی ثبت، تأیید و نامگذاری اجرام آسمانی و تفاوت میان «شناسایی اولیه» و «کشف قطعی» پرداخته است.
پویشهای عمومی برای شناسایی اجرام آسمان
علی ابراهیمی سراجی، عضو کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران با اشاره به نقش «علوم شهروندی» در توسعه فعالیتهای علمی، گفت: در بسیاری از حوزههای علمی، به دلیل محدود بودن تعداد پژوهشگران حرفهای، از ظرفیت مردم و علاقهمندان برای مشارکت در پروژههای علمی استفاده میشود. این پروژهها که با عنوان «علوم شهروندی» شناخته میشوند، از طریق آموزشهای ساده و ارائه نرمافزارهای مورد نیاز، افراد را با فعالیتهای علمی آشنا کرده و زمینه مشارکت آنها را در کشف و مطالعه اجرام آسمانی فراهم میکنند.
وی افزود: برخی از این پروژهها به صورت پویشهای عمومی برگزار میشوند؛ برای مثال در مواردی نامگذاری اجرام جدید منظومه شمسی یا دستهبندی اجرام آسمانی به کمک مردم انجام میشود. پروژههایی مانند «گلکسی زو» (Galaxy Zoo) نیز با آموزش کاربران، آنها را در طبقه بندی کهکشانها مشارکت میدهد.
عضو کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران با بیان اینکه یکی از موفقترین پروژههای علوم شهروندی در ایران، طرح کشف سیارکها است، اظهار کرد: این پروژه از سوی «کمپین بینالمللی جستجوی سیار»» (IASC) برگزار میشود و هدف آن پیوند دادن دانشآموزان، دانشجویان و علاقهمندان به علوم شهروندی با فعالیتهای واقعی پژوهشی در حوزه نجوم است.
وی ادامه داد: در این طرح، تصاویری که توسط تلسکوپهای قدرتمند رصدخانههای برزیل تهیه میشود، در اختیار شرکت کنندگان قرار میگیرد. علاقهمندان با استفاده از نرمافزار «آسترومتریکا» (Astrometrica) این تصاویر را بررسی کرده و به جستجوی سیارکهای ناشناخته یا اجرام نزدیک به زمین میپردازند.
شرکت کنندگان پیش از ورود به این فرایند، آموزشهای لازم را از مربیان و افرادی که سابقه حضور در این کمپین را دارند، دریافت میکنند. سپس گروههای دانش آموزی، دانشجویی یا علاقهمندان، یک دوره حدوداً یکماهه را برای بررسی تصاویر و ثبت گزارشهای خود اختصاص میدهند.
ابراهیمی سراجی خاطرنشان کرد: در این مرحله، تصاویر دریافتی در نرمافزار وارد شده و افراد به دنبال اجرامی میروند که یا تاکنون شناسایی نشدهاند یا وضعیت آنها هنوز قطعی نیست. البته کشف یک جرم مشکوک تا حد زیادی به شانس نیز بستگی دارد؛ زیرا باید چنین جرمی به صورت اتفاقی در تصاویر ارسالی مشاهده شود.
این مدرس کمپین جستجوی سیارکی درباره روند ثبت اولیه این اجرام، گفت: در صورت مشاهده یک جرم مشکوک، ابتدا یک نامگذاری اولیه برای آن انجام میشود و جرم مورد نظر در فهرست اجرام مشکوک قرار میگیرد. در این مرحله هنوز مشخص نیست که جرم کشفشده واقعاً یک سیارک باشد.
وی ادامه داد: نامگذاری اولیه معمولا شامل ترکیبی از حروف و اعداد است و فرمول پیچیدهای برای آن وجود ندارد. پس از ثبت اطلاعات، گزارشها از طریق سامانه مربوطه ارسال میشود.
فرآیند نامگذاری سیارکهای شناسایی شده
ابراهیمی سراجی با اشاره به مراحل تأیید نهایی سیارکها، گفت: پس از پایان دوره جستجو و ارسال گزارشها، در صورتی که یک جرم مشکوک شناسایی شده باشد، باید حدود یک تا یکونیم سال منتظر ماند تا مشخص شود آیا آن جرم در تصاویر آینده نیز مشاهده خواهد شد یا خیر.
ابراهیمی سراجی با اشاره به موقعیت سیارکها در منظومه شمسی، گفت: سیارکها عمدتا در دو ناحیه اصلی قرار دارند؛ یکی در کمربند میان مریخ و مشتری و دیگری در کمربند کوئیپر در ورامی مدار نپتون. سیارکهای موجود در کمربند میان مریخ و مشتری از جمله اجرامی هستند که از نظر رصدی تا حدی در دسترسترند، اما به دلیل تعداد بسیار زیاد آنها که به میلیونها جرم میرسد، شناسایی دقیقشان کار دشواری است.
وی ادامه داد: این تراکم بالا باعث میشود فرآیند کشف و شناسایی سیارکها پیچیده شود و نیاز به بررسیهای دقیق و گسترده داشته باشد، بهویژه برای تعیین مدار حرکت آنها.
ابراهیمی سراجی خاطرنشان کرد: اهمیت این موضوع از آن جهت است که پس از شناسایی، باید مدار سیارکها با دقت محاسبه شود، چرا که برخی از این اجرام در صورت تغییرات مداری میتوانند در آینده به اجرام نزدیک به زمین و حتی بالقوه خطرناک تبدیل شوند.
فرایند تعیین مدار سیارکها
ابراهیمی سراجی با اشاره به اهمیت تعیین مدار سیارکها گفت: برخی از این اجرام در صورت نزدیک شدن به زمین میتوانند در دسته سیارکهای بالقوه خطرناک قرار بگیرند، بنابراین محاسبه دقیق مدار و نحوه گردش آنها به دور خورشید اهمیت ویژهای دارد.
وی افزود: سیارکهایی که به صورت مشروط در این طرحها پذیرفته میشوند، وارد مرحله بررسیهای تکمیلی از جمله رصدهای دقیقتر و محاسبات مداری میشوند و این روند ممکن است در بازهای طولانی ادامه پیدا کند.
وی ادامه داد: در برخی موارد، پس از گذشت بیش از یک دهه از آغاز فرآیند جست و جو و رصد، در صورتی که دادههای کافی از تکرار مشاهده آن جرم به دست آید، سیارک از حالت مشروط خارج شده و در فهرست اصلی اجرام طبقهبندی شده قرار میگیرد و نامگذاری نهایی برای آن انجام میشود.
این عضو کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران تصریح کرد: فرآیند کشف و نامگذاری سیارکها زمانبر است و گاهی تا حدود یک دهه یا بیشتر طول میکشد؛ به ویژه زمانی که نیاز به اطمینان از ماهیت واقعی جرم و بررسیهای تکراری رصدی وجود دارد. در این فرآیند، امکان پیشنهاد نام برای سیارکها نیز وجود دارد، اما این موضوع تحت ضوابط مشخص و از طریق کمپینها و مراجع علمی انجام میشود و تنها در برخی موارد محدود به کاشفان یا مشارکتکنندگان فعال اجازه پیشنهاد نام داده میشود.
ابراهیمی سراجی ادامه داد: در نهایت، پس از تأیید قطعی سیارک بودن جرم، نام علمی آن ثبت میشود و در برخی موارد نام پیشنهادی در کنار نام علمی اولیه قرار میگیرد.
آیا ناسا مرجع نامگذاریهای سیارکهاست؟
وی با رد برخی برداشتهای نادرست درباره نقش نهادهای مختلف فرآیند نامگذاری سیارکهای تازه شناسایی شده، گفت: ناسا مرجع نامگذاری سیارکها نیست، بلکه دادههای ارسالی از سوی پروژهها و کمپینهای علمی را در مراکز دادهای خود از جمله سامانههای تخصصی دریافت و تحلیل میکند.
این محقق حوزه نجومی افزود: تحلیل نهایی مدار و ویژگیهای اجرام بر اساس دادههای رصدی انجام میشود و این اطلاعات شامل زمان ثبت تصویر، مختصات آسمانی و کدهای مربوط به هر رصد است که در محاسبات مداری نقش اساسی دارند.
ابراهیمی سراجی خاطرنشان کرد: هرچه دقت و تعداد رصدها بیشتر باشد، امکان تعیین دقیقتر مدار سیارک و پیشبینی رفتار آینده آن نیز افزایش مییابد؛ مشابه روشی که در تحلیل دادههای دنبالهدارها نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
عضو کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران با اشاره به ظرفیت پروژههای جستوجوی سیارکها گفت: در برخی موارد، در جریان همین پروژههای بزرگ، اجرام دنبالهدار نیز به صورت اتفاقی کشف میشوند و ممکن است بخشی از یافتهها به این دسته از اجرام اختصاص یابد. در این صورت پس از ثبت اولیه تصاویر، مدار اجرام به مرور زمان و با انجام رصدهای تکمیلی توسط رصدگران حرفهای و آماتور با دقت بیشتری محاسبه و اصلاح میشود و این فرآیند به بهبود مدلهای حرکتی آنها کمک میکند.
وی ادامه داد: دادههای به دست آمده به صورت مستمر در سامانهها و پایگاههای داده بینالمللی بهروزرسانی میشود تا محاسبات مداری با دقت بالاتری انجام گیرد و تغییرات احتمالی در مسیر حرکت اجرام بهطور دقیقتر بررسی شود.
این رصدگر هلال ماه خاطرنشان کرد: برای دنبالهدارها نیز سامانههای تخصصی جهانی وجود دارد که دادههای رصدی را دریافت و پردازش میکنند و به صورت پیوسته اطلاعات آنها را به روزرسانی میکنند، در حالی که در مورد سیارکها نیز ساختار مشابهی وجود دارد، هرچند نوع دادهها و گستره تصویربرداری در این حوزه معمولاً عمومیتر است و مشارکت گستردهتری از سوی رصدگران مختلف در آن انجام میشود.
آیا سیارکها امکان نامگذاری به هر نامی را دارند؟
ابراهیمی سراجی با تشریح به روند نامگذاری اجرام آسمانی گفت: در برخی موارد، فرآیند اکتشاف بهگونهای پیش میرود که نام پیشنهادی تیمهای جستوجو برای جرم کشفشده مورد پذیرش مرجع بینالمللی قرار میگیرد، اما این موضوع یک روند کاملاً عمومی و یکسان برای همه کشفیات نیست.
وی افزود: در بررسیهای داخلی، تاکنون نمونههای محدودی از این نوع نامگذاری نهایی مشاهده شده و در سالهای گذشته و بیش از یک دهه قبل، مواردی از ثبت و نامگذاری نهایی اجرام در ایران نیز رخ داده است، هرچند جزئیات آن بهطور گسترده اطلاعرسانی نشده است.
وی ادامه داد: در شرایط فعلی، هنوز نمونهای که بهطور رسمی در ایران کشف شده و نامگذاری نهایی بینالمللی آن انجام شده باشد، به شکل علنی گزارش نشده است، اما تعداد زیادی از کشفیات مشروط در حال ثبت و پیگیری هستند و مدار آنها در دست بررسی قرار دارد.
این عضو کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران خاطرنشان کرد: گروههای رصدی ایرانی در بازههای زمانی مختلف گزارشهایی مبنی بر دریافت تأییدیه کشف مشروط سیارک و حتی ثبت نهایی برخی اجرام را از طریق مکاتبات بینالمللی دریافت کردهاند و اطلاعات برخی از این اجرام در پایگاههای داده جهانی مانند مراکز تخصصی ناسا قابل جستوجو و بررسی است.
وی افزود: پروژههای علوم شهروندی ظرفیت بالایی برای جذب علاقهمندان به علم دارند و این امکان را فراهم میکنند که افراد بدون نیاز به تحصیلات آکادمیک تخصصی نیز در فرآیند اکتشافات علمی مشارکت کنند.
به نقل از ایسنا، در ایران نیز طی سالهای اخیر این فعالیتها توسعه یافته و از آبان سال گذشته نخستین کمپین دانشآموزی در حوزه جستوجوی سیارکها با همکاری کمیته آماتوری انجمن نجوم ایران برگزار شده است.
ابراهیمی سراجی افزود: همچنین در سالهای گذشته، مجله نجوم و سایر مجموعههای علمی نیز همکاری گستردهای با این کمپینها داشتهاند و مشارکت دانشآموزان ایرانی در این حوزه بهصورت مستمر در حال انجام است.
