اقتصاد جهانی به سمت مدلهای توسعهای مبتنی بر خلاقیت و نوآوری در حال گذار است. صنایع خلاق (Creative Industries)، شامل طراحی، نرمافزار، فیلم، موسیقی، نشر و تبلیغات، موتورهای جدید رشد اقتصادی و توسعه پایدار محسوب میشوند.
به گزارش سیناپرس، پارکهای علم و فناوری (STPs) نیز محیطهای پویایی برای نوآوری و تجاریسازی دانش فراهم میکنند. با وجود پتانسیلهای ایران در هر دو حوزه، ادغام موثر آنها با چالشهای منحصر به فردی مواجه است. تمرکز سنتی STPs بر فناوریهای “سخت” با ماهیت مالکیت فکری صنایع خلاق، عدم همراستایی اساسی ایجاد کرده و مانع بهرهبرداری کامل از پتانسیل اقتصاد دانشبنیان در ایران میشود.
صنایع خلاق و فرهنگی (CCI) فعالیتهایی هستند که خلاقیت و استعداد فردی، ورودیهای اصلی تولید آنهاست و پتانسیل ایجاد ثروت و اشتغال از طریق بهرهبرداری از مالکیت فکری را دارند. این صنایع، از تبلیغات تا هنرهای تجسمی، به رشد فرهنگی و اجتماعی کمک کرده و با ایجاد اشتغال و توسعه فناوریهای نوین، نقش مهمی در اقتصاد ایفا میکنند. ایران با منابع انسانی غنی و زیرساختهای فرهنگی قوی، پتانسیل بالایی در حوزههایی نظیر انیمیشن و بازیها دارد، اما ماهیت این صنایع که بر محتوای فرهنگی غیرمحسوس تکیه دارد، نیازمند اکوسیستم حمایتی متناسب است.
پارکهای علم و فناوری ایران: ساختار و تمرکز سنتی
پارکهای علم و فناوری در ایران، نهادهایی هستند که با موسسات آموزشی و پژوهشی ارتباط تنگاتنگ دارند و زیرساختها و خدمات پشتیبانی را برای واحدهای تجاری فراهم میکنند. هدف اصلی آنها ایجاد محیطی مساعد برای نوآوری و تجاریسازی دانش است. با این حال، تمرکز غالب این پارکها به طور سنتی بر فناوریهای سخت (مانند IT و بیوتکنولوژی) بوده است. بیشتر شرکتهای مستقر در آنها نیز در حوزه الکترونیک و فناوری اطلاعات فعالیت میکنند. سهم اندک تحقیق و توسعه در ایران و چالشهایی نظیر تامین منابع مالی و جانیفتادن فرهنگ نوآوری، ظرفیت این پارکها را محدود کرده است.
چالشهای توسعه و ورود صنایع خلاق و فرهنگی به پارکهای علم و فناوری ایران
ادغام صنایع خلاق و فرهنگی در پارکهای علم و فناوری ایران با چالشهای پیچیدهای روبروست. از نظر مالی و سرمایهگذاری، سهم ایران در تحقیق و توسعه بسیار اندک است و شرکتهای خلاق در جذب سرمایه با موانع بیشتری مواجهاند؛ بسیاری از آنها دانش کافی در مورد امور مالی ندارند. دیدگاه صرفا ارزشی به فرهنگ در ایران، منجر به وابستگی به یارانههای دولتی شده و مانع توسعه مدلهای خودکفایی میشود. ساختاری و زیرساختی، پارکها عمدتا برای فناوریهای سخت طراحی شدهاند و زیرساختهای آنها با نیازهای خاص صنایع خلاق همخوانی ندارد.
هزینه بالای زمین در برخی مناطق نیز توسعه فضای استقرار را دشوار میسازد. همچنین، فقدان مسیرهای شغلی روشن برای مهندسان و متخصصان STEM در صنایع خلاق، مانع ادغام آنها میشود. موانع فرهنگی و انسانی شامل دیدگاه غالب ارزشی به فرهنگ به جای کارآفرینانه و شکاف مهارتی و جدایی فرهنگی/آموزشی بین حوزههای فنی و هنری است؛ مهندسان احساس میکنند برای ادغام در این صنایع مجهز نیستند. جانیفتادن فرهنگ نوآوری نیز از دیگر چالشهاست. در نهایت، چالشهای قانونی و سیاستی به عدم توجه کافی قوانین و سیاستگذاریهای موجود به نیازهای خاص و ماهیت IP- محور صنایع خلاق و ضعف ارتباط مؤثر بین دانشگاهها و صنایع بازمیگردد. این مشکلات به طور متقابل بر یکدیگر تأثیر میگذارند.
راهکارهای سیاستی و عملیاتی برای همافزایی و توسعه
برای غلبه بر چالشها، اتخاذ یک رویکرد جامع ضروری است. بازطراحی مدلهای کسبوکار و زیرساختهای حمایتی پارکها شامل فضاهای کاری انعطافپذیر و آزمایشگاههای تخصصی برای صنایع خلاق است. توسعه مدلهای کسبوکار منحصر به فرد و بهرهگیری از تجربیات بینالمللی مانند مرکز طراحی نوآوری تایلند میتواند الهامبخش باشد. تقویت مکانیزمهای تامین مالی و جذب سرمایه حیاتی است. ایجاد دفاتر جذب سرمایه تخصصی، بازنگری قوانین تأمین مالی و تقویت صندوقهای پژوهش و فناوری پیشنهاد میشود.
ارائه برنامههای آموزشی برای افزایش آمادگی سرمایهگذاری کسبوکارهای خلاق و راهاندازی صندوقهای تخصصی صنایع خلاق نیز مهم است. توسعه سرمایه انسانی از طریق آموزشهای بینرشتهای (STEM و خلاق) و تعریف مسیرهای شغلی روشن برای متخصصان STEM در صنایع خلاق ضروری است. برگزاری رویدادهای کارآفرینی نیز به ترویج فرهنگ نوآوری کمک میکند.
تقویت ارتباط دانشگاه و صنعت با بازمهندسی این ارتباط و حمایت از پارکهای تخصصی، نظیر پارک ملی علوم و فناوریهای نرم و صنایع فرهنگی، میتواند به عنوان یک مدل موفق داخلی مورد حمایت قرار گیرد. توسعه همکاریهای بینالمللی نیز در تبادل دانش مؤثر است.
نتیجهگیری و چشمانداز
توسعه صنایع خلاق و فرهنگی در پارکهای علم و فناوری ایران با چالشهای چندوجهی مالی، ساختاری، فرهنگی و قانونی- سیاستی روبروست. غلبه بر این موانع نیازمند رویکردی جامع شامل بازطراحی زیرساختها، تقویت تامین مالی، توسعه سرمایه انسانی و اصلاحات سیاستی هدفمند است. همافزایی موفق این دو بخش، پتانسیل رشد اقتصادی، ایجاد اشتغال و تقویت هویت فرهنگی ایران را دارد و مستلزم تعهد و همکاری میان دولت، دانشگاهها، بخش خصوصی و جامعه هنری است.
نوشته صنایع خلاق و فرهنگی در ایران: پتانسیلها و ماهیت متمایز اولین بار در خبرگزاری سیناپرس . پدیدار شد.
